Υστεροβυζαντινή Περίοδος (1057-1453 μ.Χ.)
Φηλομήλιον. Η Ρωμαϊκή “Παράταξις” νικά τους σιδηρόφρακτους Σελτζούκους ιππείς.

Φηλομήλιον. Η Ρωμαϊκή “Παράταξις” νικά τους σιδηρόφρακτους Σελτζούκους ιππείς.

Κατά την υπερχιλιετή Ιστορία της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας αναδείχθηκαν πολλοί σημαντικοί αυτοκράτορες-στρατηγοί που θα μπορούσαν να αποτελέσουν παράδειγμα προς μίμηση στους σημερινούς ηγέτες αλλά και στους απλούς ανθρώπους.  Παράδειγμα όχι τόσο για τις στρατιωτικές τους αρετές, αλλά για τον καθημερινό τρόπο ζωής τους και τις φροντίδες τους για τη καλύτερη διακυβέρνηση του κράτους τους. Κανένα όμως μέτρο προς ενδυνάμωση της Αυτοκρατορίας αλλά και για τη βελτίωση της ζωής του λαού δεν θα είχε σημασία αν ως Αρχηγοί του Στρατού δεν διέπρεπαν στα πεδία των μαχών εξασφαλίζοντας της ασφάλεια από εξωτερικούς κινδύνους.

Ανάμεσα σε πολλούς που παρέλαβαν την Αυτοκρατορία στο χείλος της καταστροφής, στα διοικητικά όρια της Κωνσταντινούπολης μόνο, αυτός που αντιμετώπισε τους περισσότερους εχθρούς στα περισσότερα μέτωπα δεν ήταν άλλος από τον Αλέξιο Κομνηνό, ιδρυτή της δυναστείας των Κομνηνών. Έχοντας εξουδετερώσει τις απειλές στη χερσόνησο του Αίμου, εκμεταλλεύτηκε την Α’ Σταυροφορία και ανακατέλαβε τη Νίκαια. Έστρεψε τους Σελτζούκους του Ικονίου εναντίον του εμίρη Τζαχά της Σμύρνης που δολοφονήθηκε και ταυτόχρονα έστειλε τον Ιωάννη Δούκα που έφερε πίσω στη διοίκηση της Αυτοκρατορίας σχεδόν όλη τη Μικρασιατική Ακτή  και το Αιγαίο πέλαγος.

Παρά τις προσπάθειες των Σταυροφόρων, η δύναμη των Σελτζούκων στην Ανατολία παρέμενε ανέπαφη. Καθώς οι Δυτικοί αγωνίζονταν στη Συρία, οι Τούρκοι, μετά την αποτυχημένη προσπάθεια ανακατάληψης της Νίκαιας το 1113μ.Χ.,  συνέχιζαν τις τακτικές παρενόχλησης περιμένοντας, πολύ σοφά την αποδυνάμωση των Βυζαντινών ώστε να ξεκινήσουν τη νέα προέλαση τους δυτικότερα.

O Αλέξιος Α΄ ο Κομνηνός.

 

Ο Αλέξιος, ως έμπειρος στρατηγός, ήξερε πως έπρεπε να δώσει μια αποφασιστική μάχη με το Σουλτανάτο του Ρουμ και να κερδίσει. Έτσι, και παρά τη βεβαρημένη υγεία του, αποφάσισε να ηγηθεί μια εκστρατεία κατά των Σελτζούκων με απώτερο σκοπό ίσως και τη πρωτεύουσα Ικόνιο. Δυστυχώς η μόνη περιγραφή της μάχης μας προέρχεται από το έπος “Αλεξιάδα” της Άννας Κομνηνής, της πρωτότοκης κόρης του Αυτοκράτορα που αποφάσισε να γράψει σε Ομηρικό ύφος την ιστορία του πατέρα της.  Ένα εξαιρετικό έργο, ένας θησαυρός γνώσεων, αλλά στις αναλύσεις μαχών η πριγκίπισσα Άννα δεν δίνει ιδιαίτερη έμφαση που οφείλεται κυρίως στην άγνοια της περί στρατιωτικών θεμάτων.

Αυτό που γνωρίζουμε είναι πως ο Αλέξιος εφηύρε ένα νέο σχηματισμό μάχης τη λεγόμενη “Παράταξις” που υιοθετήθηκε αργότερα από πολλούς στρατηγούς σε πολέμους εναντίον τουρκικών στρατιών.  Ένας αμυντικογενής τετράγωνος σχηματισμός, με βαρύ πεζικό και τοξότες στην εξωτερικό περίμετρο για να απωθούν τις επιθέσεις των τουρκομάνων ιπποτοξοτών, τις αποσκευές και προμήθειες στο κέντρο για να είναι προστατευμένα, και το ιππικό σε καίριες θέσεις ώστε να μπορεί να εξαπολύει αντεπιθέσεις στους Τούρκους ιππείς όπου κρινόταν απαραίτητο.

Η πρώτη επίθεση των Τούρκων πραγματοποιήθηκε από τον Μαναλουγκ, έναν αξιωματικό του Σελτζουκικού στρατού και δεν είχε καμία επιτυχία. Προσπαθούσαν να φτάσουν οι ιπποτοξοτες τους οπλίτες για να τους τοξεψουν και να τους κουράσουν. Ο Αλέξιος περίμενε μέχρι να φτάσουν οι Τούρκοι ιππείς εκεί που ήθελε και τότε διέταξε τους Έλληνες τοξότες να ρίξουν. Τα τόξα των Ρωμαίων είχαν πιο μεγάλη εμβέλεια και οι Τούρκοι ιππείς έπεσαν λες και έσκασαν σε ένα μεγάλο κυματοθραύστη.

Κάποιοι κατάφεραν να συνεχίσουν. Οι τοξότες μετά από διαταγή υποχώρησαν και βρέθηκαν στις γραμμές των οπλιτών όπου τους προστάτευαν με τις μεγάλες ασπίδες τους. Μόλις οι Τούρκοι τοξότες υποχωρούσαν οι Ρωμαίοι τοξότες έβγαιναν μπροστά και τους σκότωναν ενώ υποχωρούσαν, και αυτό συνεχίζονταν μέχρι που ο Μαναλουγκ διέταξε υποχώρηση.

Σύντομα έφτασε όμως το κύριο σώμα των Σελτζούκων με επικεφαλής τον Σουλτάνο Μαλίκ Σαχ Β’ και τον κολοσσιαίο στρατό του. Ο Σουλτάνος είχε μοιράσει τον στρατό του θέλοντας να συντρίψει τους Ρωμαίους ανάμεσα στο σφυρί και το αμόνι. Ο μίσος στρατός θα αντιμετώπιζε την εμπροσθοφυλακή και ο άλλος την οπισθοφυλακή του στρατού των Ρωμαίων. Η σύγκρουση ήταν τεράστιων διαστάσεων. Μετά τις παρενοχλήσεις των ιπποτοξοτων ο Σουλτάνος έριξε στην μάχη το βαρύ ιππικό του. Οι σιδεροφραχτοι Τούρκοι ιππείς του έπεσαν πάνω στο χαλύβδινο τοίχος των Ελλήνων οπλιτών. Η ορμή των Τούρκων ήταν τόσο μεγάλη που οι οπλίτες άρχισαν να μην αντέχουν. Τότε ο Αλέξιος διέταξε αντεπίθεση με αρχηγό τον γιο του Ανδρόνικο.

Τότε όμως κατά την διάρκεια της αντεπίθεσης ο πρίγκιπας έπεσε από το άλογο του πολέμησε με αυτόν ο οποίο τον έριξε κάτω και τον σκότωσε, ένας Οικείος πήγε να τον σώσει αλλά Τούρκοι με λόγχες τον έριξαν πριν καν πλησιάσει , τότε έπεσαν πόλοι πάνω στον Πρίγκιπα και τον σκότωσαν με μανία. Ο χρόνος πάγωσε. Ο Αλέξιος είδε το φλάμπουρο του γιου του να πέφτει και το ιππικο να υποχωρεί. Είδε τους Σελτζούκους να του κυνηγούν και το πεζικό τους να εφορμά στους κουρασμένους οπλίτες.

Κατάφρακτος ιππέας της εποχής του Αλεξίου Α΄.

 

Μέσα στο χάος διέταξε και δεύτερη αντεπίθεση. Αυτή τη φορά υπό τον Νικηφόρο Βρυέννιο, σύζυγο της Άννας Κομνηνής και διοικητή της δεξιάς πτέρυγας του ιππικού, διέλυσε την επίθεση των Τούρκων, τους ανάγκασε να υποχωρήσουν άτακτα αφήνοντας πολλές απώλειες, και παραλίγο θα οδηγούσε στην σύλληψη του ίδιου του Σουλτάνου. Ο Αλέξιος δεν είχε χρόνο να θρηνήσει τον γιο του. Χωρίς να χάσει χρόνο διέταξε να φτιάξουν στρατόπεδο για την νύχτα, έστησε ενέδρες. Τώρα θα αναλάμβαναν οι ψιλοί, και οι πελταστές αν συνέβαινε κάτι.

Ο Μαλίκ Σαχ σε μια απέλπιδα προσπάθεια να ανατρέψει τη δυσμενή εξέλιξη της μάχης, διέταξε νυκτερινή έφοδο ελπίζοντας να πιάσει τους Έλληνες στον ύπνο, πανηγυρίζοντας τη νίκη της προηγούμενης μέρας.  Ο Αλέξιος όμως δεν ήταν τυχαίος στρατηγός.  Είχε τοποθετήσει τα στρατεύματα του σε κατάλληλες θέσεις και αποδεκάτισε τους ιππείς του Σουλτάνου.

Την επόμενη μέρα, ο Σελτζούκος ηγέτης ζήτησε ειρήνη από τον Αλέξιο και αναγκάστηκε να αναγνωρίσει τα χερσαία σύνορα που έθεσε ο Αυτοκράτορας.  Μια συντριπτική νίκη, όπως την σχεδίαζε ο Κομνηνός, έφερε ακριβώς αυτά τα αποτελέσματα που περίμενε. Ο Μαλίκ Σαχ Β’ έχασε την εξουσία του και επακολούθησε αναταραχή μεταξύ των Τούρκων που ωφέλησε τα μέγιστα τόσο την Αυτοκρατορία, όσο και τους Σταυροφόρους. Ο γιος και διάδοχος του Αλέξιου, Ιωάννης Κομνηνός, επέκτεινε και άλλο τη δύναμη της Αυτοκρατορίας, περιορίζοντας τους Σελτζούκους Τούρκους οριστικά στα υψίπεδα της ανατολικής Μικράς Ασίας, αλλά κυρίως την ενδυνάμωσε εσωτερικά.

Ο εγγονός του Αλέξιου, Μανουήλ Κομνηνός, ένας αυτοκράτορας που πολεμούσε στη πρώτη γραμμή με τους στρατιώτες του ως νέος Μέγας Αλέξανδρος, έκανε όλη τη χερσόνησο του Αίμου Βυζαντινή, εισέβαλε και ταπείνωσε τους δυτικούς στη Μεγάλη Ελλάδα και ήταν έτοιμος να δώσει το αποφασιστικό και οριστικό πλήγμα τους Τούρκους στην Ανατολία.

Η ατυχής στιγμή, ο αιφνιδιασμός του και χαμός όλων των στρατηγών του στη μάχη στο Μυριοκέφαλο το 1176μ.Χ όμως διέκοψε την αναλαμπή της Αυτοκρατορίας επί των Κομνηνών.  Όσο για τον Αλέξιο, η μάχη στο Φιλομήλιο ήταν το Κύκνειο Άσμα του καθώς βαριά άρρωστος πέθανε ενάμιση χρόνο μετά, τον Δεκαπενταύγουστο του 1118 μ.Χ.

Ο πατέρας της Άννας δικαίως συγκαταλέγεται ανάμεσα στους κορυφαίους και σημαντικότερους ηγέτες και στρατηγούς της Ελληνικής Μεσαιωνικής Αυτοκρατορίας. “Ρέων ο χρόνος ακάθεκτα και αεί τι κινούμενος παρασύρει και παραφέρει πάντα τα εν γενέσει και ες βυθόν αφανείας καταποντοί όπου μεν ουκ άξια λόγου πράγματα, όπου δε μεγάλα τε και άξια μνήμης, και τα τε άδηλα φύων κατα την τραγωδίαν και τα φανέντα αποκρυπτόμενος» είναι η πρώτη φράση της Αλεξιάδας.

Πηγές:

  • Κωνσταντίνος Παπαρηγόπουλος, «Ιστορία του Ελληνικό Έθνους».
  • Άννα Κομνηνή, «Αλεξιάδα».

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected! Copyright @2020 Ιστορικές Μνήμες. All Rights Reserved.