Σύγχρονος Κόσμος
Ισπανική γρίπη. Όταν ο “θάνατος” ήρθε και έφυγε τόσο ξαφνικά.

Ισπανική γρίπη. Όταν ο “θάνατος” ήρθε και έφυγε τόσο ξαφνικά.

Η ισπανική γρίπη ήταν μια πανδημία γρίπης που ήρθε σε τρία κύματα. Το πρώτο, ήπιο κύμα εμφανίστηκε την άνοιξη του 1918 στο βόρειο ημισφαίριο, υποχωρώντας μέχρι της αρχές του καλοκαιριού. Ένα πολύ πιο θανατηφόρο δεύτερο κύμα ήρθε στο τέλος του Αυγούστου το οποίο υποχώρησε στα τέλη του ίδιου έτους ενώ το τρίτο κύμα εκδηλώθηκε στις αρχές του 1919.

Ο όρος Ισπανική γρίπη.

Στα αρχικά στάδια ο ιός μεταπήδησε από τα πτηνά στον άνθρωπο και στη συνέχεια άρχισε να μεταδίδεται μεταξύ των ανθρώπων. Η γρίπη ονομάστηκε ισπανική, αν και ξεκίνησε από την Άπω Ανατολή ή, κατά άλλες μελέτες, από την Αμερική. Οι περισσότερες Ευρωπαϊκές χώρες είχαν επιβάλλει λογοκρισία λόγω του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου με αποτέλεσμα να κρύβουν την έξαρση της πανδημίας.

Αντίθετα, επειδή η Ισπανία είχε διατηρήσει στάση ουδετερότητας ο τύπος της έδινε μια πιο ρεαλιστική εικόνα της πανδημίας, με αποτέλεσμα να δίνει την εντύπωση διεθνώς ότι η χώρα είχε πληγεί πολύ βαρύτερα από την ασθένεια, εδώ  θα πρέπει να σημειωθεί πως μόνο στη Ισπανία 300.000 άνθρωποι απεβίωσαν και 8 εκατομμύρια ασθένησαν.

               Εικόνα: Προσωπικό του Ερυθρού Σταυρού του Σεντ Λούις των ΗΠΑ φωτογραφίζεται δίπλα στα ασθενοφόρα                            με μάσκες και φορεία.

Την άνοιξη του 1918 οι ισπανικές εφημερίδες αναφέρουν τα πρώτα κρούσματα της ισπανικής γρίπης, ανάμεσά τους ο βασιλιάς της Ισπανίας, Αλφόνσο Η΄ αλλά και πολλά μέλη της κυβέρνησης. Για αυτόν τον λόγο, η νόσος έμεινε γνωστή ως «ισπανική γρίπη». Όμως παρόλα αυτά η Η.Π.Α έσπευσαν να κατηγορήσουν τη Γερμανία ως υπεύθυνη για την ασθένεια, ενώ παράλληλα η Γερμανία αναφερόταν σε αυτήν ως «ο πυρετός της Φλάνδρας».

Η αρχική εξάπλωση του ιού.

Τα πρώτα κρούσματα της εκδηλώθηκαν στη Γαλλία τον Απρίλιο του 1918 ανάμεσα στα βρετανικά συντάγματα που στάθμευαν στη Ρουέν και στο Βιμέρ. Καθώς μετακινούνταν τα στρατεύματα μετακινείτο και η ασθένεια. Έτσι τον Μάιο επεκτάθηκε σε όλη τη Γαλλία και στην Ιταλία, στη Μεγάλη Βρετανία και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Στη Γερμανία εισήλθε με τους αιχμαλώτους που είχαν συλληφθεί  στο Δυτικό μέτωπο.

Οι Αμερικανοί στρατιώτες που κλήθηκαν εκείνη την εποχή να πάρουν μέρος στον Α’ Παγκόσμιο πόλεμο, ταξιδεύοντας μέχρι την Ευρώπη, μετέφεραν τη γρίπη. Αλλά και οι μετανάστες και τα εμπορικά πλοία έφεραν μαζί τους την αρρώστια στις πιο απομακρυσμένες περιοχές, με αποτέλεσμα τη ραγδαία εξάπλωσή της στον πλανήτη σε ελάχιστο χρόνο.

Τον Ιούνιο η πανδημία έφτασε στις Ινδίες, τον Ιούλιο στη Νέα Ζηλανδία και τον Αύγουστο στη Νότιο Αφρική. Έως τον Ιανουάριο του 1919 η Αυστραλία κατόρθωσε να μην πληγεί λόγω μιας αυστηρής καραντίνας. Στις 10 Ιουλίου του 1918 160.000 κρούσματα ήταν ήδη γνωστά στο Βερολίνο.

Σύμφωνα με τους μελετητές, ο ιός της ισπανικής γρίπης, που μοιάζει με τον γνωστό μας σήμερα Η1Ν1, μεταδόθηκε από τα πτηνά και εξαπλώθηκε πολύ γρήγορα μέσα σε έξι μήνες προσέβαλε το ένα τρίτο του παγκόσμιου πληθυσμού, κυρίως (περιέργως) τις ηλικίες 20-40 ετών κι όχι τα μικρά παιδιά ή τους ηλικιωμένους όπως θα ήταν αναμενόμενο.

 Εικόνα: Δύο άντρες φορούν και υποστηρίζουν τη χρήση μάσκας για τη γρίπη στο Παρίσι κατά τη διάρκεια της επιδημίας. 

Ο ιός εξελισσόταν σε βαριά πνευμονία και ο κόσμος, χωρίς αντιβιοτικά και χωρίς άλλα αντιικά φάρμακα, έχανε ανυπεράσπιστος τη ζωή του κατά χιλιάδες κάθε μέρα. Τα υγειονομικά συστήματα των κρατών πολύ γρήγορα κατέρρευσαν. Η γρίπη έγινε η κατάρα του 20ού αιώνα. Υπάρχουν πολλές θεωρίες για τα αίτια του μολυσματικού χαρακτήρα της ισπανικής γρίπη, ο τύπος του ιού που είχε τεράστια ανθεκτικότητα και μεταδοτικότητα καθώς και οι συνθήκες της ζωής του κόσμου εκείνη την εποχή, ευνόησαν την ταχύτατη εξάπλωση.

Στη Μεγάλη Βρετανία η γρίπη προκάλεσε τον θάνατο 220.000 ανθρώπων, στις Ηνωμένες Πολιτείες σημειώθηκαν πάνω από 550.000 θάνατοι, ενώ στην Ιαπωνία περί τα 250.000 θύματα και στις Ινδίες τα πέντε εκατομμύρια. Στην Ελλάδα τα πρώτα κρούσμα εντοπίστηκαν στην Πάτρα.

Η Ισπανική γρίπη στην Ελλάδα.

Τα πρώτα κρούσματα στην Ελλάδα ήταν ναυτεργάτες του λιμένα των Πατρών που ξεφόρτωναν κιβώτια συσκευασμένου καπνού προερχόμενα από τη Θεσσαλονίκη. Οι εργάτες και ο διευθυντής του καπνεργοστασίου της πόλης ξαφνικά πεθαίνουν και η Πάτρα μπαίνει σε καραντίνα. Παρόλα αυτά, μέσα σε λιγότερο από 5 μήνες, οχτακόσιοι άνθρωποι χάνουν τη ζωή τους στην πόλη.

Πανικοβλημένη η υπόλοιπη χώρα, λαμβάνει αμέσως αυστηρά μέτρα πρόληψης κατά της γρίπης, όπως αυτό του κλεισίματος των σχολείων για περίπου ενάμιση μήνα. Παρόλα αυτά, η γρίπη συνέχισε να θερίζει, με τη Σκύρο να ζει τη μεγαλύτερη τραγωδία, το ένα τρίτο των κατοίκων της πεθαίνει από τη μια στιγμή στην άλλη. Οι πόλεις της Δυτικής Μακεδονίας πλήττονται περισσότερο, ενώ η Αθήνα ηπιότερα.

Ο Φωκίων Κοπανάρης, Διευθυντής Υγιεινής, από το 1912, του Υπουργείου Υγιεινής, αναφέρεται στην ισπανική γρίπη στο έργο του, “Η δημόσια υγεία εν Ελλάδι”, που δημοσιεύτηκε το 1933, αλλά της αφιερώνει μόνο τρεις αράδες, «Η μεγαλυτέρα των εν Ελλάδι επιδημιών της γρίππης υπήρξεν η του έτους 1918, καθ’ ην η νόσος έλαβε πανδημικόν χαρακτήρα. Κατά την παγκόσμιον εκείνην επιδημίαν μόνο εν Αθήναις εσημειώθησαν 1.668 θανατηφόρα κρούσματα, εν δε τη Θεσσαλονίκη 5.284».

Εικόνα: Νοσοκόμες φροντίζουν ασθενείς της Ισπανικής γρίπης σε εξωτερικό χώρο ανάμεσα σε σκηνές από καμβά κατά τη διάρκεια μιας υπαίθριας θεραπείας καθαρού αέρα, στη Μασαχουσέτη το 1918.

Ωστόσο, ο αριθμός των θυμάτων στην Ελλάδα ήταν μικρός σε σχέση με τις άλλες χώρες. Εξάλλου, το ελληνικό κράτος και ιδίως οι Σύμμαχοι ανησυχούσαν, το 1918, για τις 55.000 στρατιώτες που βρίσκονταν στη βόρεια Ελλάδα και είχαν μολυνθεί από ελονοσία. Η μόλυνση είχε ενσκήψει τόσο ορμητικά, που ο αρχηγός των συμμαχικών δυνάμεων έγραψε στους ανωτέρους του ότι, “η Στρατιά της Ανατολής κινδύνευε πραγματικά να διαλυθεί εξαιτίας της ελονοσίας”. Η ισπανική γρίπη ήταν, λοιπόν, ένα σύντομο επεισόδιο στην υγειονομική ιστορία της χώρας.

Τα μέτρα αντιμετώπισης της κρίσης.

Σε ορισμένα μέρη του κόσμου εφαρμόστηκαν μέτρα για τη δημόσια υγεία. Η Αμερική τα πήγε πολύ καλά, η Ευρώπη δεν τα πήγε και πολύ άσχημα, αλλά υπήρχε και ένας πόλεμος και δυσκόλευε ακόμα περισσότερο την προσπάθεια να τηρηθούν αυτά τα μέτρα αποτελεσματικά ή για αρκετό καιρό.

Οι ημερομηνίες που βλέπουμε τα κύματα της πανδημίας εξαρτώνται από το σημείο του κόσμου που εξετάζουμε κάθε φορά. Τα μέτρα ήρθαν αργότερα στο νότιο ημισφαίριο, πράγμα που σήμαινε ότι η Αυστραλία είχε την πολυτέλεια να βλέπει τι έρχεται από το βορρά, και προετοιμάστηκε κάνοντας θαλάσσια καραντίνα.

Κατάφερε έτσι να προστατευτεί από το θανατηφόρο δεύτερο κύμα του Οκτωβρίου του 1918, που είναι μια από τις σπάνιες εξαιρέσεις όπου τα μέτρα λειτουργούν πραγματικά εκείνο το έτος. Αλλά τα εγκατέλειψαν πολύ νωρίς και το τρίτο κύμα στις αρχές του 1919 έφτασε στη χώρα και σκότωσε 12.000 Αυστραλούς. Αλλά τα πράγματα θα ήταν πολύ, πολύ χειρότερα εάν δεν είχαν επιβάλλει την καραντίνα όταν το έκαναν.

Η υποχώρηση του “κακού” και οι συνέπειες της γρίπης.

Η ισπανική γρίπη σταδιακά υποχωρεί και τελικά εξαφανίζεται μυστηριωδώς και εντελώς ξαφνικά όπως ακριβώς πρωτοεμφανίστηκε το 1919. Στην Ελλάδα, όπως και σε όλον τον κόσμο, οι συνέπειές της ήταν τρομακτικές σε τέτοιο βαθμό που και σήμερα, έναν αιώνα μετά, δεν έχουν ξεχαστεί. Υπολογίζεται ότι προκάλεσε τον θάνατο σε 35-50 εκατομμύρια ανθρώπους και ότι προσβλήθηκαν 1.8 δισεκατομμύρια άνθρωποι σε όλο τον πλανήτη.

Εικόνα: Εθελοντές του Αμερικανικού Ερυθρού Σταυρού περιθάλπουν ασθενείς της γρίπης στο προσωρινό νοσοκομείο που στήθηκε στο Δημοτικό Αμφιθέατρο του Όκλαντ.

Βραχυπρόθεσμα, υπήρξε μια μεγάλη πτώση στο προσδόκιμο ζωής, επειδή πολλοί άνθρωποι που ήταν πολύ άρρωστοι, για παράδειγμα με τη φυματίωση, έναν τεράστιο δολοφόνο εκείνη την εποχή, αφανίστηκαν από τον πληθυσμό. Ήταν πιθανότατα οι πρώτοι που πέθαναν από την ισπανική γρίπη επειδή ήταν ήδη σε κακή κατάσταση. Οι άνθρωποι που πέθαναν ήταν άρρωστοι και όσοι ήταν πιο υγιείς, επέζησαν.

Υπήρχε επίσης μια έκρηξη γεννήσεων τη δεκαετία του 1920, που είχε αποδοθεί στην επιστροφή των αντρών από το μέτωπο του πολέμου. Υπάρχει όμως ένα επιχείρημα ότι ευθύνεται και η γρίπη για αυτό, γιατί άφησε πίσω της έναν μικρότερο, υγιέστερο πληθυσμό που ήταν σε θέση να αναπαραχθεί σε μεγαλύτερους αριθμούς. Η Νορβηγία, για παράδειγμα, είχε μια έκρηξη γεννήσεων παρόλο που ήταν ουδέτερη στον πόλεμο.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, οι άνδρες ήταν πιο ευάλωτοι από τις γυναίκες, αν και υπήρχαν περιφερειακές διαφορές. Οι έγκυες ήταν ιδιαίτερα ευάλωτες και έκαναν αποβολές σε τρομακτικά υψηλό βαθμό επειδή, για να καταπολεμήσει ο οργανισμός τον ιό, το σώμα έπαιρνε πόρους από τη μήτρα και το έμβρυο. Κάποια από αυτά τα μωρά που επέζησαν, γνωρίζουμε τώρα ότι είχαν δια βίου επιπτώσεις.

Σε πολλές δυτικές χώρες, υπήρχε μια απομάκρυνση από την επιστήμη μετά την πανδημία επειδή οι άνθρωποι ήταν απογοητευμένοι. Από τη δεκαετία του 1920, για παράδειγμα, στην Αμερική, η εναλλακτική ιατρική και άλλες ψευδοεπιστήμες απογειώθηκαν σε μεγάλο βαθμό και εξαπλώθηκαν σε όλο τον κόσμο. Ταυτόχρονα, σε χώρες που δεν είχαν αγκαλιάσει την επιστημονική μέθοδο, βλέπουμε το αντίθετο αποτέλεσμα. Έτσι, η Κίνα στρέφεται λίγο περισσότερο στην επιστήμη μετά την πανδημία. Αρχίζει να γίνεται καλύτερη παρακολούθηση των ασθενειών, καλύτερη δημόσια υγεία, πιο οργανωμένη συλλογή δεδομένων υγειονομικής περίθαλψης.

Πηγές:

  • Φ. Κοπανάρης, «Η δημόσια υγεία εν Ελλάδι».
  • Βλαδίμηρος Βαλαώρας, «Demographical history of modern Greece (1860-1965)».
  • Γιώργος Κιούσης, «Η ισπανική γρίπη του 1918 και το σήμερα».
  • Robert Chaussois, «Η Ισπανική γρίπη του 1918-1919».
  • J. Johnson, «Measuring a pandemic: Mortality, demography and geography».

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected! Copyright @2020 Ιστορικές Μνήμες. All Rights Reserved.