Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος
Η μάχη του Βερντέν. Μια “σφαγή” δίχως τέλος.

Η μάχη του Βερντέν. Μια “σφαγή” δίχως τέλος.

Όταν ξέσπασε ο πόλεμος, το καλοκαίρι του 1914, υπήρχε μία περιρρέουσα αισιοδοξία. Οι στρατιώτες οδηγούνταν στο μέτωπο με τυμπανοκρουσίες και εμβατήρια. Μεγαλειώδεις συγκεντρώσεις στο Βερολίνο, το Παρίσι, το Λονδίνο και τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες έδιναν το στίγμα μιας γρήγορης και συντριπτικής νίκης που θα έθετε ένα οριστικό τέλος στην αβεβαιότητα που είχε προκύψει την τελευταία δεκαπενταετία. Οι στρατιώτες του Κάιζερ έγραφαν με κιμωλία στα βαγόνια των τρένων, «Προς το Παρίσι».

Εικόνα: Γερμανική αεροφωτογραφία του οχυρού Ντουαμόντ πριν από την μάχη.

Η κινητοποίηση των εμπόλεμων ήταν μαζική με στόχο ένα γρήγορο και συντριπτικό πλήγμα που θα παρέλυε τον αντίπαλο. Οι Αυστριακοί ήδη από τα τέλη του Ιούλιου βομβάρδιζαν το Βελιγράδι, ενώ η Γερμανία ενεργοποίησε το σχέδιο Σλίφεν πραγματοποιώντας επίθεση στη Γαλλία μέσω του Βελγίου. Η Ρωσία με τη σειρά της, εκμεταλλευόμενη την ενασχόληση της αντιπάλου της στο Δυτικό Μέτωπο εισέβαλλε στην Ανατολική Πρωσία.

Τα γεγονότα πριν την μάχη.

Έως εκείνη τη χρονική στιγμή ο πόλεμος επιβεβαίωνε τις προβλέψεις των στρατιωτικών καθώς λάμβανε χώρα σε ανοιχτό πεδίο και η ευελιξία επέτρεπε τις μεγάλες προελάσεις. Οι προσδοκίες αυτές, όμως, έμελε να διαψευστούν με το χειρότερο τρόπο. Ο γερμανικός στρατός αφού σύντομα έκαμψε την αντίσταση των Βέλγων κατάφερε έως το Σεπτέμβρη να καταγάγει μια σειρά από σημαντικές νίκες σε γαλλικό έδαφος.

Εικόνα: Ο στρατάρχης διάδοχος του Γερμανικού θρόνου Φρειδερίκος – Γουλιέλμος διοικητής της 5ης Γερμανικής Στρατιάς.

Όμως τις αρχές του ίδιου μήνα, και όταν πλέον πλησίαζε σε απόσταση αναπνοής το Παρίσι, οι Γάλλοι με τη συνδρομή των Βρετανών εξαπέλυσαν μια αποφασιστική αντεπίθεση στον ποταμό Μάρνη αναχαιτίζοντας την προέλαση του. Η μάχη αυτή απέβη καθοριστική διότι μετά από λίγες ημέρες οι Γερμανοί αποφάσισαν να τροποποιήσουν, εν μέρει, το επιθετικό τους δόγμα, αποφασίζοντας πρωτίστως να διαφυλάξουν τα κατειλημμένα εδάφη, με αποτέλεσμα στις 15 Σεπτεμβρίου τα πρώτα χαρακώματα να κάνουν την εμφάνιση τους.

Τον επόμενο μήνα η Οθωμανική Αυτοκρατορία τέθηκε στο πλευρό των Κεντρικών Αυτοκρατοριών βομβαρδίζοντας ρωσικά λιμάνια στην Οδησσό, και παράλληλα ξέσπασαν εχθροπραξίες στις αποικίες. Οι πεδιάδες της Υπρ, του Αρτουά και της Καμπανίας θα γίνονταν τάφος για χιλιάδες στρατιώτες. Στο μεσοδιάστημα η Ιταλία και η Βουλγαρία έλαβαν θέσεις στο πλευρό της Αντάντ και των Κεντρικών Αυτοκρατοριών, αντίστοιχα, ολοκληρώνοντας τον κυρίως κορμό των δύο συνασπισμών. Αυτά, σχηματικά, ήταν τα κυριότερα στρατιωτικά γεγονότα ως τα τέλη του 1915.

Εικόνα: Γαλλικά αντιαεροπορικά πυροβόλα, προσαρμοσμένα σε οχήματα  κατά την διάρκεια της μάχης του Βερντέν.

Οι επιχειρήσεις σε αδιέξοδο.

Η αυγή του νέου πολεμικού έτους είχε εγείρει αρκετά ερωτήματα. Αν και σε γενικές γραμμές ο γερμανικός στρατός είχε καταγράψει πολλές επιτυχίες στο ενεργητικό του και οι δυνάμεις της Αντάντ βρίσκονταν σε μία φάση αναδίπλωσης, σταδιακά προέκυπτε ένα διακύβευμα για το επιτελείο του Κάιζερ.

Ο φον Φαλκενχάιν γνώριζε πολύ καλά ότι ένας παρατεταμένος βιομηχανικός πόλεμος ήταν κάτι στο οποίο η χώρα του δε θα μπορούσε να ανταποκριθεί, επί ίσοις όροις, για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα. Η έλλειψη υπερπόντιων αποικιών, η κυριαρχία του βρετανικού ναυτικού και οι ανάγκες ανεφοδιασμού της Αυστροουγγαρίας και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας την καθιστούσαν σε επισφαλή θέση.

Επίσης, επικρατούσε ένας έντονος προβληματισμός σχετικά με το τί θα συνέβαινε αν οι Κεντρικές δυνάμεις δέχονταν μια συνδυασμένη επίθεση. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον γεννήθηκε η ιδέα μιας αποφασιστικής επίθεσης. Η συλλογιστική του σχεδίου, του Γερμανού στρατηγού, ήταν να παρασύρει τη Γαλλία σε μια καθοριστική σύγκρουση που θα επέφερε το τέλος του γαλλικού στρατού. Μία ενδεχόμενη επιτυχία θα οδηγούσε τους Βρετανούς σε συνθηκολόγηση ή όπως υποστήριζε, «η Αγγλία πρέπει να χτυπηθεί μέσα από το καλύτερο σπαθί της, τη Γαλλία, το συντομότερο δυνατό».

Εικόνα: Ο στρατάρχης Ζοζέφ Ζορφ αρχηγός του Γαλλικού Γενικού Επιτελείου για το Δυτικό Μέτωπο από την έναρξη του πολέμου έως και το 1916.

Η επιλογή του Βερντέν.

Το Βερντέν είναι μία πόλη της βορειοανατολικής Γαλλίας στις όχθες του ποταμού Μεύση. Βρίσκεται σε στρατηγική θέση από την εποχή κιόλας του Αττίλα, ο οποίος απέτυχε να την κατακτήσει. Ελέγχει τη βόρεια είσοδο της πεδιάδας της Καμπανίας, που οδηγεί κατευθείαν στο Παρίσι. Από τα τέλη ήδη του προηγούμενου αιώνα, η πόλη είχε πλαισιωθεί από ένα δίκτυο συμπληρωματικών οχυρών.

Ωστόσο, την παρούσα χρονική στιγμή δεν αποτελούσε ένα σημαντικό στρατιωτικό στόχο. Σε αυτό είχε συντελέσει και η διαταγή του επικεφαλής του γαλλικού επιτελείου στρατάρχη Ζοφρ, τον Αύγουστο του 1915, να απογυμνωθεί από τα βαρέα πυροβόλα του που θα έπρεπε να μεταφερθούν σε άλλα σημεία του μετώπου. Είναι χαρακτηριστικό ότι παρά την έντονη κινητικότητα που εντοπίστηκε στην περιοχή, τις παραμονές της επίθεσης, η γαλλική στρατιωτική υπηρεσία πληροφοριών δεν αντιλήφθηκε έως την ύστατη στιγμή το παραμικρό.

Εικόνα: Τα φλογοβόλα «χτυπούσαν» όχι τόσο το σώμα άλλα την ψυχοσύνθεση των στρατιωτών.

Ο φον Φαλκενχάιν είχε υπόψιν του τις παραπάνω παραμέτρους. Δεν τον απασχολούσε να καταλάβει την πόλη. Βασική προτεραιότητα της επιχείρησης Gericht, όπως ήταν και η κωδική της ονομασία της, ήταν να οδηγήσει τους Γάλλους να υπερασπιστούν το Βερντέν, μέχρις εσχάτων, σε μια μάχη που θα είχε ως αποτέλεσμα την αφαίμαξη και την οριστική καταστροφή του στρατού τους.

Έχοντας την εμπειρία των προηγούμενων χρόνων προχώρησε σε δύο σημαντικές καινοτομίες. Η πρώτη ήταν η αναβάθμιση του ρόλου του πυροβολικού. Η επίθεση θα ξεκινούσε με ένα πρωτοφανές βομβαρδισμό των εχθρικών θέσεων από εκρηκτικά υψηλής ισχύος, που ως στόχο είχαν να κονιορτοποιήσουν την αντίπαλη άμυνα, ώστε η επέλαση του πεζικού να γίνει με τις μικρότερες δυνατές απώλειες.

Η δεύτερη ήταν η συμπύκνωση του εύρους του μετώπου. Τα πυρά των βομβαρδισμών θα επικεντρώνονταν σε ένα μήκος, όχι περισσότερο από 12χλμ, με σκοπό τις μεγαλύτερες δυνατές απώλειες. Επίθεση θα εξαπολυόταν μόνο από τη ανατολική πλευρά του ποταμού. Την αποστολή ανέλαβε να φέρει σε πέρας η 5η στρατιά του Πρίγκιπα-Διαδόχου Γουλιέλμου με επιτελάρχη τον αρχιστράτηγο Σμιντ φον Κνόμπελσντόρφ.

Εικόνα: Ο στρατάρχης Έριχ φον Φαλκενχαΐν αρχηγός του Γερμανικού Γενικού Επιτελείου στρατού των Γερμανικών ενόπλων δυνάμεων..

Η έναρξη των εχθροπραξιών.

Στις 21 Φεβρουαρίου 1916 και ώρα 07.45 η επιχείρηση τέθηκε σε εφαρμογή. Για πρώτη φορά στα παγκόσμια στρατιωτικά χρονικά εξαπολύθηκε ένας βομβαρδισμός τέτοιας κλίμακας. Πάνω από 1.200 γερμανικά πυροβόλα, όλων των διαμετρημάτων, έβαλαν τις γαλλικές θέσεις για 9 ώρες. Στις 16.00 το πρώτο κύμα του γερμανικού πεζικού εφόρμησε στα γαλλικά οχυρά. Ο γερμανικός στρατός, αρχικά, επιτέθηκε στο Μπουά Ντε Κορ. Εκεί η μεγαλειώδης αντίσταση που προέβαλαν, τα μόλις 3 καταπονημένα τάγματα, του ηρωικού αντισυνταγματάρχη Ντριάν έδωσε στους Γάλλους επιτελείς ζωτικό χρόνο.

Στις 25 του ίδιου μήνα έπεσε το οχυρό Ντουομόν. Έως τις αρχές Μαρτίου οι Γερμανοί προήλαυναν σε ένα μικρό εύρος, ωστόσο συνάντησαν πολύ σκληρή αντίσταση. Η υπεραισιοδοξία του επιτελείου αποδείχτηκε μάταιη. Η πτώση του Ντουομόν οδήγησε τους Γάλλους σε αφύπνιση. Ο στρατάρχης Ζοφρ θα επέλεγε ως επικεφαλής άμυνας για την περιοχή έναν αξιωματικό που θα άφηνε την προσωπική του σφραγίδα στη μάχη, τον Ανρί Φιλίπ Πεταίν. Αποστολή του ήταν να υπερασπιστεί τις θέσεις μέχρι τον τελευταίο άνδρα. Η μάχη του Βερντέν από εκεί κι έπειτα θα έπαιρνε τη μορφή διελκυστίνδας.

Εικόνα: Γερμανική αεροφωτογραφία του οχυρού Ντουαμόντ μετά την μάχη.

Οι αντίπαλοι θα έριχναν τεράστιες “ποσότητες” ανθρώπινου δυναμικού και υλικών εφοδίων σε μια αναμέτρηση που εξελίχτηκε σε εθνική υπόθεση για τους Γάλλους. Άμεση επιδίωξη τους ήταν, παρά τις μεγάλες απώλειες, να διεξαγάγουν συνεχείς αντεπιθέσεις, οι οποίες θα κρατούσαν σε εγρήγορση τους στρατιώτες και θα προκαλούσαν συστηματικές απώλειες στον εχθρό.

Ένα ακόμα αδιέξοδο στους λόφους του Βερντέν.

Έως τον Ιούνιο η μάχη συνεχίστηκε με αμείωτη ένταση. Οι Γερμανοί κατέλαβαν το ύψωμα του Μορτ Ομ και ύστερα από μια σκληρή πολιορκία, στις 8 του ίδιου μήνα, κατέλαβαν και το οχυρό Βο. Στις 23ης ο γερμανικός βομβαρδισμός έπαυσε και το γερμανικό πεζικό, μετά από έφοδο, εκπόρθησε την οχυρή θέση Τιαμόν και το χωριό Φλερύ. Όμως απ’ ότι αποδείχτηκε αυτή η ημερομηνία στάθηκε ένα κομβικό σημείο για την εξέλιξη της μάχης.

Επρόκειτο για την τελευταία ευκαιρία που παρουσιάστηκε στους Γερμανούς να προκαλέσουν ένα αποφασιστικό πλήγμα στους αντιπάλους τους. Όμως δεν τα κατάφεραν. Η 23η του Ιουνίου θα συνέπιπτε χρονικά με την ιστορική διαταγή που εξέδωσε ο Γάλλος στρατηγός Ρομπέρ Νιβέλ, «Δεν θα περάσουν».

Εικόνα: Ο στρατάρχης Φίλιπ Πεταΐν γνωστός και ως «Ο Λέων του Βερντέν».

Τον Ιούλιο τα δεδομένα είχαν, πλέον, αλλάξει. Η εκστρατεία των Βρετανών στο Σομ ανάγκασε τους Γερμανούς να αποδεσμεύσουν εφεδρείες δίνοντας στους Γάλλους την πρωτοβουλία κινήσεων. Ήταν η στιγμή που οι επιδιώξεις του φον Φαλκενχάιν έπεσαν στο κενό. Το Βερντέν μετατράπηκε σε ένα φρικιαστικό πεδίο όπου ανθρώπινες εκατόμβες θυσιάζονταν για μερικές σπιθαμές γης.

Η τροπή που πήραν τα πράγματα θα στοίχιζαν τη θέση σ’ αυτόν, και τον επιτελάρχη φον Κνόμπελσντόρφ, που αντικαταστάθηκαν από τους Χίντεμπουργκ και Λούντεντορφ. Σταδιακά από το τέλος του καλοκαιριού του 1916, αν και οι Γερμανοί διαφύλαξαν σθεναρά τις κατειλημμένες θέσεις, άρχισαν να εμφανίζονται τα πρώτα σημάδια κόπωσης.

Το τέλος των επιχειρήσεων και οι συνεπείς της μάχης.

Εκτός από την ανάλυση των ίδιων των πολεμικών επιχειρήσεων, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η φθορά που προκλήθηκε στους δύο στρατούς κατά τις διαδοχικές φάσεις της μάχης, «Σαράντα οκτώ γερμανικές μεραρχίες, οι μισές και πλέον γερμανικές δυνάμεις στο Δυτικό μέτωπο, αλέστηκαν στις μυλόπετρες του Μεύση.

Εικόνα: Φωτογραφία από το πεδίο μάχης του Βερντέν το 2005, όπως είναι εμφανές η φύση δεν έχει γιατρέψει ακόμα τις πληγές που προκλήθηκαν από τους βομβαρδισμούς.

Πολλές από αυτές κλήθηκαν να πολεμήσουν στο Βερντέν δύο φορές.  Έως το Δεκέμβριο του 1916 το 75% του Γαλλικού Στρατού είχε πολεμήσει στο Βερντέν. Ειδικότερα, 43 μεραρχίες είχαν προσφέρει τις υπηρεσίες τους στο πεδίο της μάχης μία φορά, 23 δύο φορές και 7 τρεις ή περισσότερες φορές. Οι γαλλικές μεραρχίες παρέμεναν συνήθως στη γραμμή μετώπου δύο εβδομάδες.

«Οι απώλειές τους στο διάστημα αυτό ανέρχονταν κατά μέσον όρο στο 33% των ανδρών τους». Υπ’ αυτές τις συνθήκες, δεν είναι καθόλου περίεργο ότι πολλοί από τους γνωστότερους στρατιωτικούς ηγέτες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου πολέμησαν στο μέτωπο του Βερντέν.

Από τη γερμανική πλευρά ο αριθμός των επωνύμων που έλαβαν μέρος στη «μάχη του Βερντέν» είναι εντυπωσιακός. Οι μετέπειτα στρατάρχες φον Μανστάιν, φον Κλούγκε, φον Μπράουχιτς, Πάουλους και Κάιτελ, οι στρατηγοί Γκουντέριαν και φον Στυλπνάγκελ, καθώς και οι Ρούντολφ Ες και Ερνστ Ρεμ.

Εικόνα: Το στρατιωτικό νεκροταφείο στο Βερντέν.

Στις 21 Οκτωβρίου ο Γάλλος αρχιστράτηγος Νιβέλ εκδήλωσε την αντεπίθεσή του. Μέχρι τις 18 Δεκεμβρίου 1916 οι Γερμανοί είχαν υποχωρήσει στο αρχικό σημείο εκκίνησης τους. Το Βερντέν έγινε σύμβολο της γαλλικής αποφασιστικότητας, με τρομακτικό κόστος σε ανθρώπινες ζωές. Οι Γάλλοι στην «Κιμαδομηχανή του Βερντέν» έχασαν 378.000 άνδρες (163.000 νεκροί και 215.000 τραυματίες) και οι Γερμανοί 330.000 (143.000 νεκροί και 187.000 τραυματίες). Η επιχείρηση «Gericht» είχε στεφθεί από αποτυχία.

Πηγές:

  • Jack Roth, «World War I, a turning point in modern history».
  • Liddell Hart, «History of the First World War».
  • Γιώργος Μαργαρίτης, «Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος».
  • Stuart Robson, «Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος».
  • Luciano Garibaldi, «Οι Πόλεμοι του 20ου Αιώνα».

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected! Copyright @2020 Ιστορικές Μνήμες. All Rights Reserved.