Μεσοβυζαντινή Περίοδος (610-1057 μ.Χ.)
Βυζαντινή διπλωματία. Ένα “όπλο” φθηνό και απόλυτα επιτυχημένο.

Βυζαντινή διπλωματία. Ένα “όπλο” φθηνό και απόλυτα επιτυχημένο.

Η συμβατική θεώρηση της διπλωματίας είναι αυτή που την θέλει ως διαπραγμάτευση και συμβιβασμό που οδηγεί στην τακτοποίηση των διαφορών. Ωστόσο, η ιστορία συχνά ανατρέπει αυτή την άποψη. Η διεξαγωγή των διεθνών σχέσεων είναι επίσης  πάλη ανάμεσα στα εθνικά συμφέροντα και η διπλωματία μπορεί ν’ αποδειχθεί αποτελεσματικότατο όπλο. Σε μια διασκευή της ρήσης του Κλαούσεβιτς θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι διεθνείς σχέσεις είναι πόλεμος που διεξάγεται με άλλα μέσα.

Κανένα κράτος δεν προσέφερε περισσότερα στην πρόοδο της ενάσκησης της εξωτερικής πολιτικής από την Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Για πάνω από 1100 χρόνια επέζησε και εξαπλώθηκε μέσω των αριστοτεχνικών χειρισμών των αντιπάλων της κατά την άσκηση περίπλοκης διπλωματίας. Εκατοντάδες χρόνια πριν τον Μακιαβέλι, ο ιστορικός Ιωάννης Κίνναμος έγραψε πως, «Εφόσον πολλά και διαφορετικά μέσα οδηγούν στην επίτευξη ενός σκοπού, η νίκη είναι θέμα του ενδιαφέροντος που δείχνει κάποιος για να την πετύχει».

Εικόνα: Ο Omurtag, άρχων της Βουλγαρίας, στέλνει αντιπροσωπεία στον Βυζαντινό αυτοκράτορα Μιχαήλ Β΄. Μαδρίτη, Biblioteca Nacional de España.

Η ανάγκη της διπλωματίας.

Το Βυζαντιο ήταν η συνέχεια της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.  Ο Μέγας Κωνσταντίνος μετέφερε   την πρωτεύουσα του Κράτους στις ακτές του Βοσπόρου το 330, μετονομάζοντας το Βυζάντιο σε Κωνσταντινούπολη. Στρατηγικά η Πόλη βρίσκονταν στο σταυροδρόμι Ανατολής-Δύσης καθώς και στο θαλάσσιο άξονα Μαύρης θάλασσας-Μεσογείου.

Η συνεχείς επιδρομές των βαρβάρων είχαν ως αποτέλεσμα τον περιορισμό της αυτοκρατορικής εξουσίας στη Δύση και την συνέχισή της μόνο τον Ρωμαίο αυτοκράτορα της Κωνσταντινούπολης. Συν τω χρόνω πολλαπλά βαρβαρικά κύματα επέπεσαν στο σώμα της αυτοκρατορίας,  Ούνοι, Γοτθοι, Πέρσες, Σλάβοι, Άραβες, Βούλγαροι, Νορμανδοί αλλά και πάρα πολλοί άλλοι.

Όλοι αποπειράθηκαν να καταστρέψουν την αυτοκρατορία, αλλά όλοι αντιμετωπίστηκαν. Με μια στρατιωτική δύναμη που ποτέ δεν ξεπέρασε τους 140,000 άνδρες, οι Βυζαντινοί χρησιμοποίησαν με ενεργό τρόπο την εξωτερική πολιτική, η οποία τους επέτρεψε να διατηρήσουν την επιρροή τους στην Κεντρική Ευρώπη, την Ιταλία και την Δυτική Ευρώπη, και να υπερασπίσουν την ρωμαίικη κληρονομιά για τις επόμενες γενεές.

Η συγκέντρωση των πληροφοριών.

Ο Αυτοκράτορας της Κωνσταντινούπολης δεν διατηρούσε μόνιμο διπλωματικό σώμα σε καμιά ξένη χώρα. Έστελνε έμπιστους ευγενείς ή κληρικούς στις διπλωματικές αποστολές του. Για πρακτικούς λόγους οι πρέσβεις αυτοί ήταν εξοικειωμένοι με τις χώρες τις οποίες επισκέπτονταν, είτε μέσω προηγούμενων ταξιδιών τους, είτε λόγω εθνικού υπόβαθρου.

Παρόλα αυτά προηγούνταν εις βάθος ενημέρωση πριν την αποστολή τους. Όχι μόνο προετοίμαζαν και την παραμικρή λεπτομέρεια για την επίτευξη του σκοπού τους, αλλά ενημερώνονταν και για τις πρόσφατες εξελίξεις στην αυλή του ηγεμόνα που θα επισκέπτονταν. Συνεχείς επαφές διατηρούνταν με την Κωνσταντινούπολη και οι αποστολές μπορούσαν να διαρκέσουν και ένα χρόνο. Πρώτοι αυτοί εισήγαγαν την τακτική της αποστολής διπλωματικών αναφορών στην κυβέρνησή τους.

Εικόνα: Οι στέπες του Πόντου. Οι περιοχές με μπλε χρώμα είναι εκείνες που ενδεχομένως βρίσκονται ακόμη υπό τον έλεγχο τον Χαζάρων.

Αυτό που διακρίνει το Βυζάντιο από άλλα κράτη της εποχής του είναι η ενεργή ανάμειξή του στις εσωτερικές υποθέσεις άλλων κρατών. Σήμερα θεωρούμε δεδομένο την ύπαρξη κρατικών υπηρεσιών για την συλλογή και την επεξεργασία πληροφοριών, την καλλιέργεια  υποστήριξης σε ξένους κύκλους και ίσως την πρόκληση επανάστασης. Η ύπαρξη όμως, ενός τόσο εκλεπτυσμένου και καλοστημένου μηχανισμού τον 7ο αιώνα είναι αξιοσημείωτη.

Ως βοήθεια στην αντιμετώπιση άλλων εθνών, οι Βυζαντινοί είχαν στήσει έναν οργανισμό που συνέλεγε πληροφορίες από κάθε δυνατή πηγή και κρατούσε αρχεία για το ποιος είχε επιρροή, ποιος ήταν ύποπτος δωροδοκίας, ποιες ήταν οι ιστορικές ρίζες ενός λαού, τι χρειαζόταν για να εντυπωσιαστούν καθώς και πολλές ακόμα πρακτικές πληροφορίες.

Σε πολλές περιπτώσεις η πληροφορία που έφθανε στο «λογοθέσιο», ήταν η πρώτη γραπτή μαρτυρία γι’ αυτούς τους λαούς, καθώς οι ίδιοι οι βάρβαροι σπάνια κρατούσαν γραπτά μνημεία για τους εαυτούς τους. Εξοπλισμένος με αυτή τη γνώση ο αυτοκράτορας και οι διπλωμάτες του κατανοούσαν πλήρως τις δυνατότητες των συμμάχων τους και τις αδυναμίες των εχθρών τους.

Οι τακτικές της Βυζαντινής διπλωματίας.

Οι βυζαντινοί εφάρμοζαν πλήθος τακτικών, είτε εμφανώς είτε συγκεκαλυμμένα, για να πετύχουν τις επιδιώξεις τους μέσω διπλωματικών οδών αντί ισχύος. Μια τέτοια τακτική ήταν οι τελετές. Για έναν φύλαρχο κάποιας νομαδικής φυλής από τις στέπες της Ασίας, οι εκπρόσωποι του αυτοκράτορα με τα μυθικά δώρα και τις προσκλήσεις στην φανταχτερή αυλή της Κωνσταντινούπολης, η πολυτελής συνοδεία στην μοναδική Πόλη του κόσμου με μισό εκατομμύριο κατοίκους και έκταση μεγαλύτερη από όση καταλάμβανε όλη η φυλή, η θέα των θεοφρούρητων τειχών, των κατάφρακτων ιππέων, των εξωτικών αγαθών, τα πολύβοα παζάρια, οι πανάρχαιοι επιβλητικοί ναοί και η εκστατική μυσταγωγία, ήταν παράγοντες με καταλυτική επίδραση.

Εικόνα: Ο αυτοκράτορας Βασίλειος δέχεται τους πρέσβεις της Σερβίας και της Κροατίας.

Τα τεράστια πολυτελή παλάτια, η εθιμοτυπία της αυλής, οι καλοκουρδισμένοι αυλικοί, η αίθουσα του θρόνου με τα επιβλητικά λιοντάρια, τα χρυσά δέντρα, τα τιτιβίσματα των μηχανικών πουλιών, ο θρόνος του αυτοκράτορα που ανεβοκατεβαίνει από τον ουρανό, τα πλούσια δώρα και οι υποσχέσεις για ακόμη περισσότερα, δεν άφηναν περιθώρια για διλήμματα και αναποφασιστικότητες.

Ο φύλαρχος ήταν τώρα πια σύμμαχος και ο γενναιόδωρος αυτοκράτορας του επέτρεπε να κρατήσει όλη τη λεία από την λεηλασία. Από τη στιγμή αυτή οι εχθροί του αυτοκράτορα έτρεμαν, νικημένοι τις περισσότερες φορές από την διπλωματία του παρά από τις λόγχες του.

Μια άλλη τακτική ήταν η δωροδοκία. Το βυζαντινό νόμισμα ήταν το δολλάριο του Μεσαίωνα και εξασφάλιζε επιρροή. Τα «Κωνσταντινάτα» ξοδεύονταν απλόχερα και πολλές φορές ένα πουγκί χρυσάφι απέτρεψε την στρατολόγηση ενός κατά πολύ ακριβότερου στρατού.

Κανείς βάρβαρος δεν μπορούσε να αντισταθεί στην λάμψη του βυζαντινού χρυσού. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ότι τον 11ο αιώνα ο Σελτζούκος σουλτάνος έστειλε έναν διπλωμάτη να διαπραγματευθεί τον καθορισμό των συνόρων με την αυτοκρατορία. Ο Αλέξιος Α’ Κομνηνός έκλεισε μυστική συμφωνία με τον απεσταλμένο του σουλτάνου κατοχυρώνοντας το φρούριο της Σινώπης. Μέχρι να καταλάβει ο σουλτάνος τι είχε γίνει, οι αυτοκρατορικοί είχαν καταλάβει το φρούριο.

Περίπου 200 χρόνια αργότερα ο επίφοβος «μεγάλος» εχθρός της αυτοκρατορίας ήταν ο Κάρολος ο Ανδεγαυός, που έλεγχε την Σικελία και μέρος της ιταλικής ενδοχώρας. Ο Κάρολος φιλοδοξούσε να καταλάβει την Κωνσταντινούπολη και να γίνει ο ίδιος αυτοκράτορας.

Ο Μιχαήλ Η’ Παλαιολόγος με υποσχέσεις περί ενώσεως των Εκκλησιών χρησιμοποιούσε τον πάπα Νικόλαο τον Γ’, ο οποίος απαγόρευε στον Κάρολο να κάνει την οποιαδήποτε κίνηση. Όταν και ο πάπας απηύδησε από την κωλυσιεργία και επέτρεψε στον Κάρολο να επιτεθεί, η βυζαντινή  διπλωματία υποκίνησε επανάσταση στη Σικελία, Σικελικός Εσπερινός, και έτσι η αυτοκρατορία σώθηκε για άλλη μια φορά από τις αρπακτικές διαθέσεις των Δυτικών.

Εικόνα: Αναπαράσταση απεικόνισης του Βασιλείου Β’ από το Μενόλογο.

Η διατήρηση μιας ισορροπίας στις σχέσεις με τους βάρβαρους λαούς ήταν μια ακόμα διπλωματική τακτική της Αυτοκρατορίας. Αν οι Βούλγαροι προκαλούσαν προβλήματα, στρατολογούνταν οι Ρώσοι. Αν οι Ρώσοι ξεπερνούσαν τα όρια, καλούνταν οι Πατζινάκες. Οι Κομάνοι και οι Ούζοι ήταν εφεδρείες για ώρα ανάγκης. Οι βυζαντινοί πάντα είχαν σε ετοιμότητα κάποιον σύμμαχο να συνδράμει, όταν κάποιος άλλος μετατρέπονταν σε εχθρό.

Ο αυτοκράτορας της Κωνσταντινούπολης, διατηρούσε σχέσεις με τον οποιοδήποτε υποψήφιο διεκδικητή ενός ξένου θρόνου. Έτσι αν για παράδειγμα κάποιος Σελτζούκος σουλτάνος εκδήλωνε πρόθεση να επιτεθεί, τότε το πιο πιθανό ήταν ότι θα αντιμετώπιζε την εξέγερση κάποιου νεώτερου αδελφού του  ή κάποιου δυναμικού διεκδικητή του σουλτανάτου. Με το βυζαντινό χρυσό στις τσέπες του θα ανατάρασσε την τουρκική επικράτεια αρκετά, ώστε να εξασφαλίσει έναν ήσυχο ύπνο στην Κωνσταντινούπολη.

Σε περιπτώσεις που το μέλλον της αυτοκρατορίας διακυβεύονταν, αρκούσε ένα καλοστημένο τέχνασμα, η επιτυχία του οποίου εξασφάλιζε την σωτηρία των στρατιωτών και την εξοικονόμηση πόρων. Έτσι ο Ηράκλειος κάποια στιγμή υπέκλεψε ένα μήνυμα από τον Πέρση Σάχη Χοσρόη, στο οποίο διατάσσονταν η εκτέλεση του στρατηγού του  Σαρβαραζά.

Ο Ηράκλειος προσέθεσε και τα ονόματα 400 ακόμη αξιωματούχων της περσικής αυλής και αναδρομολόγησε το μήνυμα στον Σαρβαραζά. Το στρατήγημα ήταν ευφυέστατο. Ο στρατηγός και οι αξιωματούχοι εξεγέρθηκαν κατά του Χοσρόη, τον ανέτρεψαν κι έκλεισαν ειρήνη με τον Ηράκλειο.

Σε ένα άλλο επεισόδιο, ο εχθρικός βενετικός στόλος διαχείμαζε στην Χίο, απειλώντας την βυζαντινή επικράτεια. Οι Βενετοί έστειλαν πρέσβεις στην Κωνσταντινούπολη για διαπραγματεύσεις. Ο Μανουήλ Α’ Κομνηνός αρνήθηκε να τους συναντήσει. Οι πρέσβεις επέστρεψαν στην Χίο μαζί με έναν Βυζαντινό υπάλληλο, που πρότεινε την διενέργεια νέας αποστολής.

Ο Βενετός Δόγης, διοικητής του στόλου, συμφώνησε. Μετά την αναχώρηση της δεύτερης αποστολής ξέσπασε λοιμική νόσος στο στρατόπεδο των Βενετών. Παραπάνω από 1000 στρατιώτες και ναύτες πέθαναν μέσα σε λίγες μέρες. Οι φήμες έλεγαν ότι ο Βυζαντινός απεσταλμένος είχε δηλητηριάσει το νερό.

Εικόνα: Οι αδελφοί Κύριλλος και Μεθόδιος εικονίζονται να κατέχουν ένα κείμενο γραμμένο στα Γλαγολιτικά.

Οι Βενετοί έστειλαν και τρίτη αποστολή στην αυτοκρατορική αυλή. Αλλά ο Μανουήλ Κομνηνός ήταν ενήμερος για τις εξελίξεις και ήξερε ότι τώρα πια δεν χρειαζόταν να κάνει υποχωρήσεις. Έτσι μάκραινε τις διαπραγματεύσεις τόσο ώστε ο Δόγης αναγκάσθηκε να υποχωρήσει για να γλιτώσει την ανταρσία των πληρωμάτων του.

Κατά τον απόπλου του βενετικού στόλου μια αυτοκρατορική ναυτική δύναμη επιτέθηκε απροειδοποίητα και αποδεκάτισε τους Βενετούς. Αμέσως μετά ο Μανουήλ έστειλε μήνυμα στον Δόγη που απλά προσέθετε προσβολή στην ήττα του, «Ο λαός σου έχει να επιδείξει μέχρι τώρα μόνο βλακεία».

Οι εκχριστιανισμοί ως μέσο εξάσκησης εξωτερικής πολιτικής και το “όπλο” των πορφυρογέννητων πριγκιπισσών.

Από όσα έχουν ήδη αναφερθεί, έχει καταστεί σαφής η ζωτική σημασία που είχε για τη Βυζαντινή αυτοκρατορία η διπλωματία. Μια από της σημαντικότερες μεθόδους άσκησης της διπλωματίας των Ρωμαίων της Ανατολής ήταν ο εκχριστιανισμός αλλοθρήσκων.

Επί Μιχαήλ Γ΄ ο βυζαντινός στρατός επιχείρησε εκστρατείες εναντίον των Αράβων, με πιο σημαντική αυτή κοντά στον ποταμό Λαλακάοντα. Οι συνεχείς αυτές βυζαντινές εκστρατείες, ακόμα και όταν δεν κατέληγαν σε νίκη, συντελούσαν ώστε να εδραιωθεί σταδιακά η βυζαντινή κυριαρχία στο σύνορο της Μ. Ασίας.

Ενώ από τα μέσα του 9ου αιώνα άρχισε η αποκατάσταση του ανατολικού συνόρου της αυτοκρατορίας, οι ευρωπαϊκές επαρχίες παρουσίαζαν προβλήματα. Από τον 4ο κιολας αιώνα έως τον 7ο αιώνα οι σχέσεις των βυζαντινών με τους σλάβους δεν ήταν καλές, κύρια αιτία οι επιθέσεις των σλάβων στις βυζαντινές περιοχές. Από τις αρχές του 8ου αιώνα οι σχέσεις βελτιώθηκαν στη νότια βαλκανική και αυτό γιατί ενσωματώθηκαν με τους βυζαντινούς πληθυσμούς.

Εικόνα: Ο Βλαδίμηρος Α΄, ήταν μέγας πρίγκιπας του Κιέβου.

Έτσι άρχισαν να γνωρίζουν τον τρόπο ζωής και δέχτηκαν τη  χριστιανική θρησκεία, πολλοί από αυτούς βαπτίστηκαν χριστιανοί. Οι βυζαντινοί τους έδωσαν προνόμια, όπως γη για καλλιέργειες και θέσεις στον στρατό και εργασία σε δημόσια έργα. Στο βόρειο κομμάτι  οι σλάβοι κάνουν δικά τους κράτη και διατηρούν καλές σχέσεις με το Βυζάντιο.

Το 862 μΧ ο ηγεμόνας της Μοραβίας, «Ραστισλάβος» έστειλε πρεσβευτές και ζήτησε από τους βυζαντινούς να στείλουν ιεραποστόλους να διδάξουν την χριστιανική πίστη. Ο αυτοκράτορας Μιχαήλ Γ’ δέχτηκε και ο πατριάρχης Φώτιος ανέθεσε στους αδελφούς Κύριλλο και Μεθόδιο, οι οποίοι μιλούσαν την σλαβική γλώσσα, την αποστολή.

Εκπαίδευσαν και οργάνωσαν τη λειτουργία της εκκλησίας και κήρυξαν το χριστιανικό λόγο. Δημιούργησαν το σλαβικό αλφάβητο που είχε την βάση στο ελληνικό. Το έργο που δημιούργησαν, μεγάλο και ιδιαίτερα σημαντικό, είχε ως αποτέλεσμα τον εκχριστιανισμό των Σλάβων και τελικά συνέβαλαν ώστε να υπάρχουν δεσμοί ανάμεσα στους σλαβικούς λαούς με το Βυζάντιο, δεσμοί αυτοί διατηρούνται και στις μέρες μας.

Άλλο ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα, εξάσκησης της Βυζαντινής διπλωματίας μέσο της διάδοσης της θρησκευτικής τους πιστή, είναι ο εκχριστιανισμός των Ρώσων. Ο Βλαδίμηρος Α΄ του Κιέβου υπήρξε τυχερός κατά την βασιλεια του, διότι ο βυζαντινός θρόνος βρέθηκε σε μεγάλη ανάγκη, αλλά και έξυπνος γιατί δεν άφησε την ευκαιρία να πάει χαμένη.

Η βαρύτητα της συμμαχίας Ρωμαίων – Ρως φαίνεται και από τον όρο που έθεσε ο ηγεμόνας του Κιέβου, που ήταν να του δοθεί από τον Αυτοκράτορα μια Βυζαντινή πριγκίπισσά, και δη πορφυρογέννητη (πράγμα πρωτάκουστο για τους Ρωμαίους), για να γίνει γυναίκα του. Ηταν πρώτη φορά που μια βυζαντινή πριγκίπισσα παντρευόταν κάποιον βάρβαρο ηγεμόνα, ενώ παρόμοιες προτάσεις από Γερμανούς και Φράγκους βασιλείς στο παρελθόν είχαν πέσει στο κενό.

Εικόνα: Η Βάπτιση του Αγίου Βλαντιμίρ, πίνακας του Viktor Vasnetsov.

Για την επιλογή αυτή του Αυτοκράτορα θα πρέπει να λάβουμε υπ’ όψιν και ένα δεύτερο δεδομένο εκτός από το γεγονός ότι αποκτούσε ένα ακόμα υποχείριο στην σφαίρα επιρροής του. Το εμπόριο έπαιζε έναν πολύ σημαντικό ρολό και πολλές φορές διαμόρφωνε την ίδια την εξωτερική πολιτική της Αυτοκρατορίας. Έτσι λοιπόν το εμπόριο της Ουκρανίας και της  Νότιας Ρωσίας πέρασε στα χέρια των Ρωμιών.

Τελικός ο Βασίλειος Β΄ ο Βουλγαροκτόνος έδωσε την συγκατάθεση του ώστε ο Βλαδίμηρος να παντρευτεί την αδερφή του Άννα. Όμως χωρίς να το καταλάβει ο Ρώσος ηγεμόνας «οι εχθροί είχαν παραβιάσει τα τείχει». Η τελική ρήτρα του Αυτοκράτορα ήταν ο Βλαδίμηρος αλλά και όλοι οι υπήκοοι του να βαφτιστούν χριστιανοί.

Το χέρι της Άννας θεωρήθηκε τόσο μεγάλο έπαθλο που ο Βλαδίμηρος δέχθηκε να έγινε χριστιανός μόνο και μόνο για να την παντρευτεί. Όπως αναφέραμε και παραπάνω ποτέ προηγουμένως μια πορφυρογέννητη δεν είχε παντρευτεί ένα βάρβαρο, όμως ούτε και  η Άννα επιθυμούσε αυτό το γάμο και έδειξε μεγάλη δυσφορία στο ταξίδι της από την Κωνσταντινούπολη προς τη Χερσώνα, όταν πήγε για την τελετή του γάμου που ακολούθησε τη βάπτιση του Βλαδίμηρου.

Όμως η Άννα δεν πήγε στην Ουκρανία σαν μια απλή «νύφη» αλλά σαν «όπλο». Ο στόχος της λιτός, να εκχριστιανίσει πλήρως τους βαρβάρους, να εξουδετερώσει κάθε απειλή προερχόμενη από από τους Ρώσους του Κίεβου και να κάνει τους νεοφώτιστους πιστούς να ακολουθούν τυφλά τα κελεύσματα του Αυτοκράτορα. Πράγμα που πέτυχε σε μεγάλο βαθμό.

Ως αντάλλαγμα του γάμου του με την Άννα, ο Βλαδίμηρος κατήργησε την θρησκευτική ελευθερία στο βασίλειο και επέβαλε το χριστιανισμό στο λαό του. Από το γάμο της με το Μεγάλο πρίγκηπα Βλαδίμηρο, η Άννα πήρε τον επίσημο τίτλο της Μεγάλης πριγκίπισσας του Κιέβου, αλλά στην πράξη, όλοι την αποκαλούσαν «Τσαρίνα», αφού ήταν μέλος του βυζαντινού αυτοκρατορικού οίκου. Η Άννα συμμετείχε ενεργά στον εκχριστιανισμό των Ρως, διατέλεσε θρησκευτικός σύμβουλος του Βλαδίμηρου και ίδρυσε πολλά μοναστήρια και εκκλησίες.

Εικόνα: Εικαστική απεικόνιση του θρόνου της Κωνσταντινούπολης.

Απολογισμός και συμπεράσματα.

Εν κατακλείδι, όχι μόνο ο Ελληνισμός αλλά και όλος ο ευρωπαϊκός πολιτισμός χρωστάει ευγνωμοσύνη στις διπλωματικές ικανότητες των Βυζαντινών. Αν οι τελευταίοι δεν ήταν τόσο επιδέξιοι στους χειρισμούς τους ολόκληρη η ευρωπαϊκή ιστορία θα ήταν πολύ διαφορετική. Το χριστιανικό αυτό ανάχωμα απέτρεπε την εισβολή του Ισλάμ στην Ευρώπη  από τον 7ο ως τον 15ο αιώνα.

Όταν πια ο Σουλτάνος Μωάμεθ Β’ κατέλαβε την Κωνσταντινούπολη, οι λαοί της Ανατολικής Ευρώπης είχαν ανδρωθεί αρκετά, μέσω της επαφής τους με τον βυζαντινό πολιτισμό, ώστε να αντισταθούν στην περαιτέρω εξάπλωση. Αν αυτό συνέβαινε νωρίτερα, όταν οι λαοί αυτοί βρίσκονταν ακόμη σε βάρβαρη κατάσταση, το μέλλον της  Ευρώπης θα ήταν αμφίβολο. Η συμβολή της βυζαντινής διπλωματίας είναι αναντίρρητη. Υπήρξε ένα επιτυχημένο, χαμηλού κόστους, χαμηλού ρίσκου, ευέλικτο και αποτελεσματικό όπλο.

Πηγές:

  • Ιωάννης Κίνναμος, «Ιστοριών Βιβλία».
  • Αικατερίνη Χριστοφιλοπούλου, «Βυζαντινή Ιστορία».
  • Ιωάννης Καραγιαννόπουλος, «Το Βυζαντινό Κράτος».
  • Στήβεν Ράνσιμαν, «Βυζαντινός Πολιτισμός».
  • A. Vasiliev, «Ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας».

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected! Copyright @2020 Ιστορικές Μνήμες. All Rights Reserved.