Ελληνιστική Περίοδος (323-146 π.Χ.)
Η πολιορκία της Ρόδου. Πώς ένα «νησί» κέρδισε μια «υπερδύναμη».

Η πολιορκία της Ρόδου. Πώς ένα «νησί» κέρδισε μια «υπερδύναμη».

Ο αιφνίδιος θάνατος του Μεγάλου Αλεξάνδρου επέφερε αναταραχή στην τεράστια αυτοκρατορία που είχε δημιουργήσει, διότι ο μέγας στρατηλάτης δεν είχε φρόντισε για τον ορισμό του διαδόχου του. Οι υποψήφιοι διάδοχοι του Μεγάλου Αλεξάνδρου, πρώην εκλεκτοί στρατηγοί των Μακεδόνων, επιδόθηκαν σε έναν ανηλεή αγώνα επικρατήσεως. Η ενότητα του αχανούς κράτους δεν άντεξε για πολύ τις εσωτερικές συγκρούσεις, με τελικό αποτέλεσμα τον διαμελισμό της αυτοκρατορίας ανάμεσα στους νικητές.

Βασικό στοιχείο των συγκρούσεων των Επιγόνων, έτσι ονομάσθηκαν οι υιοί των διαδόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου, αποτελεί η χρήση όπλων, κυρίως πολιορκητικών μηχανών, υψηλής τεχνολογίας. Γιγαντιαίοι καταπέλτες, πανύψηλοι πολιορκητικοί πύργοι, κατάφρακτες χελώνες, τεράστια τρυπάνια τειχών και άλλα οπλικά συστήματα είναι πλέον οι κύριοι εκφραστές της πολεμικής συγκρούσεως.

Εικόνα: Τα Διάδοχα βασίλεια το 306 π.Χ, μετά τη μάχη της Σαλαμίνας στην Κύπρο. Πηγή: Battles of the Ancients.

Τα όπλα αυτά κατασκευάσθηκαν και χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά από τους σπουδαίους μηχανικούς του Μεγάλου Αλεξάνδρου, συμβάλλοντας τα μέγιστα στην νικηφόρα εκστρατεία του στην Ασίας. Οι Επίγονοι λοιπόν, διαθέτοντας αναλόγου σπουδαιότητας ή ακόμη και τους ιδίους μηχανικούς, συνέχισαν την λαμπρή παράδοση μηχανικής και μηχανολογίας που τους παραδόθηκε από τους προκατόχους τους, εξελίσσοντας ακόμη περισσότερο την πολιορκητική τέχνη.

Εξοχότερος των Επιγόνων ανεδείχθη ο υιός του Αντιγόνου του Μονοφθάλμου, ο Δημήτριος, ο οποίος έλαβε μάλιστα τον τίτλο Πολιορκητής λόγω της τεχνικής ικανότητος και της εφευρετικότητας του στην «τέχνη» της πολιορκίας. Κάτι τέτοιο εξάλλου θα γίνει πέρα για πέρα αντιληπτό κατά την γιγαντιαία πολιορκία, της  νησιωτικής πόλης, της Ρόδου.

Τα γεγονότα που οδήγησαν στην πολιορκία της Ρόδου.

Ο Δημήτριος ο Πολιορκητής έλαβε την στρατιωτική του προπαιδεία κατά τους πολέμους του 317 π.Χ, στην μάχη της Παραιτακηνής, όπου υπό τις διαταγές του πατέρα του νίκησε τον Ευμένη τον Καρδιανό, έναν από τους μεγάλους διεκδικητές της Αυτοκρατορίας του Αλεξάνδρου.

Το επόμενο κιόλας έτος και σε ηλικία εικοσιενός ετών τέθηκε επικεφαλής του δεξιού κέρατος της παρατάξεως, στην νικηφόρα μάχη της Γαβιηνής. Από τότε ο Δημήτριος έλαβε μέρος σε πολλές μάχες και το 307 π.Χ. ελευθέρωσε την Αθήνα από την κυριαρχία του Κασσάνδρου, εκδιώκοντας τον Δημήτριο Φαληρέα. Το 306 π.Χ. ανέλαβε την ηγεσία στην διαμάχη με τον Πτολεμαίο τον Α΄ και πέτυχε διπλή νίκη στην Σαλαμίνα της Κύπρου, όταν νίκησε τον αδελφό του Πτολεμαίου, Μενέλαο, στην ξηρά και τον στόλο που έσπευσε προς βοήθεια του στην θάλασσα.

Εικόνα: Αυτή είναι η μόνη, επιζών, τρισδιάστατη αναπαράσταση που μπορεί να αποδοθεί στον Δημήτριο τον Πολιορκητή, Museo Archeologico Nazionale στη Νάπολη.

Κατά την διάρκεια της πολιορκίας της Σαλαμίνος, ο μηχανικός και τεχνικός σύμβουλος του, Επίμαχος ο Αθηναίος,  κατασκεύασε την Ελέπολι, μία μετεξέλιξη των πολιορκητικών πύργων του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Η «Μικρά Ελέπολις» όπως ονομάστηκε, διότι στο μέλλον θα φτιάξει και μεγαλύτερη, είχε ύψος 40 μέτρων και διέθετε 9 ορόφους γεμάτους με βλητικά μηχανήματα και πολεμιστές.

Κατά την διάρκεια του πολέμου με τον Πτολεμαίο τον Α΄, ο Αντίγονος ζήτησε την συνδρομή των Ροδίων, οι οποίοι διατηρούσαν σημαντικές εμπορικές σχέσεις με την Αίγυπτο. Για να τους εξαναγκάσει να δεχθούν, συνέλαβε τα εμπορικά τους πλοία που κατευθύνονταν προς την Αλεξάνδρεια. Οι Ρόδιοι αντέδρασαν και με ισχυρό στόλο απελευθέρωσαν τα πλοία τους, ερχόμενοι σε ρήξη με τον Αντίγονο.

Ο Δημήτριος έλαβε εντολή να κατευθυνθεί εναντίον της Ρόδου. Οι Ρόδιοι, βλέποντας την αριθμητική υπεροχή του αντιπάλου, δέχθηκαν να συμμαχήσουν με τον Αντίγονο. Ο Δημήτριος όμως ζήτησε εγγυήσεις. Έτσι λοιπόν, σύμφωνα με της απαιτήσεις του Δημητρίου, οι Ρόδιοι, θα έπρεπε να παραδώσουν 100 από τους επιφανέστερους πολίτες τους ως ομήρους και άδεια εισόδου του αντιπάλου στόλου στον λιμένα, κάτι που ισοδυναμούσαν με υποταγή. Αποτέλεσμα τον παράλογων αυτών όρων ήταν οι Ρόδιοι να αρνηθούν να συνεργαστούν, πυροδοτώντας έτσι την περίφημη πολιορκία της Ρόδου.

Η έναρξη της πολιορκίας και οι μυθικές πολεμικές μηχανές του Δημήτριου.

Στα τέλη Ιουλίου του 305 π.Χ, η στρατιά του Δημήτριου αριθμούσε περίπου 40.000 άνδρες, με πλήθος καταπελτών και άλλων πολεμικών μηχανών. Την «εικόνα» συμπλήρωνε, ένας εντυπωσιακός στόλος αποτελούμενος από 200 πολεμικά πλοία και 170 μεταγωγικά, ενώ το εκστρατευτικό σώμα ακολουθούσαν και 1.000 εμπορικά πλοία που θα συνέβαλαν στην μεταφορά των λαφύρων, όταν θα έπεφτε η πόλης.

Από την άλλη πλευρά, οι Ρόδιοι διέθεταν 6.000 στρατευσίμους πολίτες, προσπάθησαν να ενισχύσουν το στράτευμα τους με μετοίκους και δούλους, συμπλήρωσαν τις οχυρώσεις της πόλεως και ξεκίνησαν την κατασκευή αναρίθμητων καταπελτών. Ως χώρος αποβάσεως επελέγη ο κόλπος του Ιαλυσού, ο οποίος αξιοποιήθηκε δια τεχνικών έργων ώστε να προσφέρει ασφάλεια στον πολυάριθμο στόλο κατά την πολιορκία.

Εικόνα: Μοντέλο αρχαίας ελληνικής τριήρους, Μόναχο, Γερμανία.

Ο Δημήτριος ξεκίνησε τις επιθέσεις εναντίον της Ρόδου από την θάλασσα. Ένωσε δύο φορτηγά πλοία και τοποθέτησε πάνω τους μία διπλή χελώνι για να προστατεύει τους άνδρες του μηχανικού από τα εχθρικά βλήματα. Παρομοίως, τοποθέτησε σε άλλα δύο ενωμένα φορτηγά δύο τετραώροφους πύργους, υψηλοτέρους των τειχών της πόλεως, με βλητικές μηχανές. Για την προστασία αυτών των κατασκευών από τα ταχύπλοα Ροδιακά πλοία, τοποθέτησε μπροστά τους ένας πλωτός ξύλινος χάραξ με σιδηρές αιχμές.

Επίσης, οι στερεώτεροι λέμβοι, δηλαδή ελαφρά πλοία χωρίς κατάστρωμα, μετετράπησαν σε καταφράκτους, δηλαδή με κατάστρωμα, και έγιναν οι φορείς τοξοτών από την Κρήτη και οξυβελών καταπελτών, που ήταν ικανοί να βάλλουν σε απόστασή 500 μέτρων, βέλη μήκους 65 εκατοστών. Οι Ρόδιοι για να κρατήσουν σε απόσταση τις μηχανές του Δημητρίου και για να αποκρούσουν τυχόν απόβαση στον ατείχιστο λιμενοβραχίονα του μεγάλου λιμένος τους, τοποθέτησαν εκεί τους δικούς τους οξυβελείς και λιθοβόλους καταπέλτες, ενώ άρχισαν να εξοπλίζουν και τα φορτηγά πλοία που ναυλοχούσαν εντός του λιμένος.

Αφού ο Δημήτριος κατόρθωσε να αποβιβάσει κρυφά στην βόρεια άκρη του λιμενοβραχίονος οπλίτες και πλήθος οξυβελών και λιθοβόλων καταπελτών, ξεκίνησε τις επιθέσεις. Οκτώ ημέρες επιθέσεων επέβησαν άκαρπες και με σημαντικό κόστος απωλειών για τον Δημήτριο. Αφού οι δύο αντίπαλοι επεσκεύασαν τις μηχανές τους και τα τείχη, ξεκίνησε νέο κύμα επιθέσεων. Αυτήν την φορά η Ρόδος διέτρεξε σοβαρότατο κίνδυνο, διεσώθη όμως όταν τρία πλοία της, επανδρωμένα με εθελοντές επιφανείς Ροδίους αριστοκρατικών οικογενειών, κατάφεραν, παρά τον καταιγισμό εχθρικών βλημάτων, να διασπάσουν τον χάραξ και να ανατρέψουν τις δύο πλωτές μηχανές. Η τρίτη μηχανή διεσώθη την τελευταία στιγμή, παρά την ριψοκίνδυνη καταδίωξη που είχε ως αποτέλεσμα την βύθιση ενός εκ των Ροδιακών πλοίων.

Ο Πολιορκητής κερδίζει τον τίτλο του.

Ο Δημήτριος κατασκεύασε νέα πλωτή μηχανή, τριπλάσια σε μέγεθος, μία θύελλα όμως την κατέστρεψε, δίνοντας στους Ροδίους την ευκαιρία να αντεπιτεθούν και να απαγκιστρώσουν τις εχθρικές δυνάμεις από τον λιμένα τους. Αφού η κακοκαιρία ανέστειλε τις ναυτικές επιχειρήσεις, που δεν σημείωσαν άλλωστε κάποια επιτυχία, ο Δημήτριος στράφηκε στην προετοιμασία πολιορκίας από την ξηρά.

Για τον λόγο αυτό συγκέντρωσε, όπως αναφέρει ο Διόδωρος, περί τους 30.000 τεχνίτες, εργάτες και τους ικανοτέρους των μηχανικών της εποχής. Προεξέχοντες ανάμεσα σε αυτούς ήταν ο Επίμαχος ο Αθηναίος και τον Ηγήτορας ο Βυζαντινός. Το μηχανικό ξεκίνησε την διάνοιξη στοών κάτω από τα τείχη, έτσι ώστε να επιτευχθεί η ακίνδυνη προσπέλαση τους.

Εικόνα: Οι Ρόδιοι ήταν διάσημοι για τους σφενδονιστές τους. Είναι πιθανό ένας μεγάλος αριθμός από τους υπερασπιστές να ειδικεύονταν στην χρήση αυτού του τρομερού όπλου.

Ετοιμάσθηκαν επίσης οκτώ χωστρίδες χελώνες, κάτι σαν θωρακισμένα οχήματα μεταφοράς προσωπικού, για την προστασία των οπλιτών καθώς και τρυπάνια μήκους 25 μέτρων για την δημιουργία ρηγμάτων στα τείχη. Ταυτοχρόνως, οξυβελείς και λιθοβόλοι καταπέλτες έφτασαν σε υπέρογκους αριθμούς από την Μικρά Ασία και ξεκίνησαν έναν ανηλεή βομβαρδισμό των τειχών.

Οι μηχανικοί του Δημητρίου ανέπτυξαν επίσης μερικά εντυπωσιακά οπλικά συστήματα, όπως ο πολυβόλος καταπέλτης, που κατασκεύασε ο Διονύσιος ο Πολιορκητής από την Αλεξάνδρεια. Ο συγκεκριμένος καταπέλτης στηριζόταν σε ένα ισχυρό ευθύτονο τόξο, στο οποίο προστίθετο αυτοματισμός. Πάνω από το τόξο υπήρχε μία θήκη με απτέρωτα βέλη, η οποία με την βοήθεια διπλού μοχλού κινείτο παλινδρομικά, οπλίζοντας κάθε φορά την χορδή του τόξου και φέρνοντας δύο βέλη σε θέση βολής. Μοναδικά μειονεκτήματα του όπλου ήταν η διατρητική ικανότης και το δραστικό βεληνεκές, περίπου 100 μέτρα, που θυσιάζονταν χάριν της ταχυβολίας. Ο πολυβόλος καταπέλτης διατηρήθηκε έως τους βυζαντινούς χρόνους, εξαπλώνοντας την χρήση του και στους Άραβες (carkh Kaman).

Εντυπωσιακές ήταν οι κατασκευές του Ηγήτορος του Βυζαντινού, δύο γιγαντιαίες χελώνες, οι οποίες ήταν κριοφόρες, μήκους 19 μέτρων και πλάτους 13 μέτρων. Η ονομασία χελώνη προερχόταν τόσο από την πολύ αργή κίνησή της κατασκευής λόγω βάρους, περίπου 240 τόνοι, όσο και από την παλινδρομική κίνησή του κριού, που έβγαινε από την προστατευτική κατασκευή, όπως το κεφάλι της πραγματικής χελώνας από το όστρακο της.

Ο Επίμαχος ο Αθηναίος κατασκεύασε την «Μέγα Ελέπολι» (δείτε σχετικό άρθρο μας), μεγαλύτερη από εκείνη που κατασκεύασε στην Σαλαμίνα της Κύπρου, την φοβερότερη πολιορκητική μηχανή που είχε εμφανισθεί ποτέ. Η πολυδάπανη αυτή κατασκευή είχε ύψος 45 μέτρα, πλάτος 18 μέτρα ενώ το βάρος της έφτανε τους 180 τόνους. Ο ξύλινος σκελετός ήτο επικαλυμμένος με ακατέργαστα δέρματα και υφάσματα από τρίχες αιγών, καθώς και με ειδική μεταλλική επίστρωσι, έτσι ώστε να μην καίγεται.

Η κατασκευή, εκτός των πυρπολικών επιθέσεων, άντεχε και σε καταπόνηση πλήγματος λίθινου βλήματος βάρους έως 180 κιλών. Η Ελέπολις διέθετε 19 ορόφους, στον καθένα εκ των οποίων υπήρχαν δεξαμενές νερού, κάτι σαν πυροσβεστικές φωλιές, έτσι ώστε να αντιμετωπίζεται κάθε περίπτωση υπερκεράσεως της πυριμάχου εξωτερικής επενδύσεως. Στους χαμηλούς ορόφους είχαν τοποθετηθεί λιθοβόλες μηχανές, στους μεσαίους μέγιστοι καταπέλτες και στους ανωτέρους μικρότεροι καταπέλτες και ελαφρές λιθοβόλες μηχανές.

Σε κάθε πλευρά της Ελεπόλεως ήταν στερεωμένοι κι από ένας πολιορκητικός κριός με την ανάλογη χελώνη. Οι άνδρες που επάνδρωναν αυτά τα οπλικά συστήματα ξεπερνούσαν τους διακοσίους, ενώ η κίνηση της Ελεπόλεως προς τα εμπρός και προς τα πίσω πραγματοποιείτο με οκτώ τροχούς πάχους 1 μέτρου. Επιπλέον υπήρχε και η δυνατότητα μετακινήσεως της και προς τα πλάγια με αντιστρεπτούς, μικρούς τροχούς.

Εικόνα: Η Ελέπολις εμφανίζεται και κατά τους Βυζαντινούς χρόνους και συγκεκριμένα κατά την πολιορκία της Δάρας.

Οι Ρόδιοι δεν μπορούσαν να αντιμετωπίσουν αυτό το κινητό φρούριο ούτε με τον περιστρεφόμενο γερανό τους, έναν μηχανισμό που κατασκεύασε ο Καλλίας ο Ρόδιος. Ο περιστρεφόμενος γερανός άρπαζε τις πολιορκητικές μηχανές του εχθρού έξω από τα τείχη, τις ανύψωνε και τις μετέφερε στο εσωτερικό. Με την εμφάνιση της Ελεπόλεως ο Καλλίας δήλωσε πλήρη αδυναμία της κατασκευής του εναντίον αυτού του μεγαθηρίου.

Οι Ρόδιοι έτσι αναγκάσθηκαν να επαναφέρουν τον πρώην αρχιμηχανικό τους, τον Διόγνητο, τον οποίον είχαν παραμερίσει προς χάριν του Καλλία, όταν αυτός τους παρουσίασε σε δημόσια επίδειξη τον περιστρεφόμενο γερανό του επί ομοιώματος τείχους της πόλεως. Όπως τελικά απεδείχθη όμως, κάτι που ισχύει σε ομοίωμα δεν ισχύει πάντοτε και στην πραγματικότητα.

Ο Διόγνητος έδωσε εντολή να ανοιχθούν μικρές οπές στα τείχη και να τοποθετηθούν σε αυτές υδρορροές, από τις οποίες θα χύνονταν περιμετρικά των τειχών ύδατα, λάσπες και άλλες ακαθαρσίες. Αυτή η ενέργεια είχε ως αποτέλεσμα την δημιουργία βαλτώδους εδάφους έξωθεν των τειχών, πράγμα που εμπόδιζε την κίνηση της Ελεπόλεως και των άλλων βαρέων πολιορκητικών μηχανών. Με την έναρξη της εαρινής περιόδου του 304 π.Χ. ο Δημήτριος ξεκίνησε συντονισμένη επίθεση από ξηρά και θάλασσα.

Οι πολιορκητικές μηχανές κατόρθωσαν να δημιουργήσουν ρήγμα στο τείχος της νοτίου πλευράς, οι Ρόδιοι όμως ανθίσταντο σθεναρώς, κατασκευάζοντας δεύτερο βοηθητικό τείχος. Αναθαρρημένοι μάλιστα από τις νέες ενισχύσεις που έλαβαν από πλοία του Πτολεμαίου, του Κασσάνδρου και του Λυσιμάχου, πέρασαν στην αντεπίθεση και προκάλεσαν σοβαρές φθορές στις μηχανές του Δημητρίου, που αναγκάσθηκε να τις αποσύρει.

Για την επιδιόρθωση τους απαιτήθηκε αρκετός χρόνος, διάστημα το οποίο εκμεταλλευθήκαν οι Ρόδιοι για να ενισχύσουν και με τρίτο τείχος το σημείο του ρήγματος, αλλά και για να επιφέρουν σοβαρά πλήγματα στις δυνάμεις του Δημητρίου. Με την επιδιόρθωση των πολιορκητικών μηχανών ο Δημήτριος ξεκίνησε επαναλαμβανόμενες επιθέσεις, οι οποίες δημιούργησαν νέο ρήγμα στα τείχη. Και πάλι όμως οι επιτιθέμενοι δεν κατάφεραν να εκμεταλλευτούν αυτό το γεγονός, καθότι αντιμετώπιζαν σθεναρή αντίσταση. Το σκηνικό δεν άλλαξε στην συνέχεια και έτσι το καλοκαίρι του 304 π.Χ. οι εχθροπραξίες σταμάτησαν.

Εικόνα: Η καλλιτεχνική απεικόνιση με τα πόδια του Κολοσσού, να ειναι ανοιχτά ώστε να περνούν ανάμεσα τα πλοία είναι φανταστική.

Το τέλος της πολιορκίας και η “γέννηση” του Κολοσσού της Ρόδου.

Ο Δημήτριος έπρεπε απαραιτήτως να σπεύσει προς την κυρίως Ελλάδα, όπου ο Κάσσανδρος σημείωνε αλλεπάλληλες επιτυχίες κατά του Αντιγόνου. Έτσι η μακρόχρονη πολιορκία έληξε με μία ευνοϊκή συμφωνία για τους Ροδίους, στους οποίους αναγνωρίσθηκε η ανεξαρτησία τους και το δικαίωμα της μη συμμετοχής στον πόλεμο εναντίον του Πτολεμαίου.

Ο Δημήτριος, αναγνωρίζοντας την γενναιότητα που επέδειξαν οι Ρόδιοι, τους χάρισε όλες τις πολεμικές μηχανές που χρησιμοποίησε κατά την διάρκεια της πολιορκίας. Με τα χρήματα που εξοικονόμησαν από την πώληση αυτών των μηχανών οι Ρόδιοι κατασκεύασαν το περίφημο άγαλμα του Κολοσσού της Ρόδου, το οποίο και αφιέρωσαν στον θεό Απόλλωνα, προστάτη της ελευθερίας τους.

Η πολιορκία της Ρόδου έμεινε στην ιστορία ως η αποθέωση των οπλικών συστημάτων. Το πλήθος και το είδος των τεχνολογικών καινοτομιών που εμφανίσθηκαν την συγκεκριμένη περίοδο, στον συγκεκριμένο χώρο, δεν παρατηρήθηκε πουθενά αλλού. Αρκετοί αιώνες πέρασαν για να εμφανιστούν νέες τεχνικές και μηχανισμοί στην εφαρμογή της πολεμικής τέχνης. Το μήνυμα όμως που έστειλαν οι Ρόδιοι παρέμεινε αναλλοίωτο στο διάβα των αιώνων, επαναλαμβανόμενο στις διαδοχικές φάσεις της ιστορίας.

Η τεχνολογική υπεροχή, η ύλη που δίνει την ισχύ στον δυνατό, δεν κατάφερε να κάμψη το ανθρώπινο φρόνημα και την θέληση για ελευθερία. Αυτό που απομένει να αναρωτηθούμε σήμερα είναι το «αν η αναγνώριση αυτού του αξιώματος συνεχίζει να υφίσταται ή παρέμεινε προνόμιο κάποιων σπουδαίων ανθρώπων του παρελθόντος».

Πηγές:

  • Χρήστος Δ. Λάζος, «Μηχανική και τεχνολογία στην αρχαία Ελλάδα», εκδ. Αίολος.
  • The Natural History of Pliny, μετάφραση των John Bostock καιT. Riley.
  • Πλουτάρχου, «Βίοι Παράλληλοι», Δημήτριος και Αντώνιος.
  • «Στρατιωτική Ιστορία», τεύχος 111, εκδ. Περισκόπιο.
  • Διόδωρος Σικελιώτης, «Ιστορική βιβλιοθήκη».

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected! Copyright @2020 Ιστορικές Μνήμες. All Rights Reserved.