Νεότερη Ελληνική Ιστορία
Ιων Δραγούμης. Ένα απ’ τα πολλά θύματα του Εθνικού Διχασμού.

Ιων Δραγούμης. Ένα απ’ τα πολλά θύματα του Εθνικού Διχασμού.

Λίγο μετά την υπογραφή της Συνθήκης των Σεβρών, συγκεκριμένα στις 30 Ιουλίου 1920, έγινε απόπειρα δολοφονίας του Ελευθερίου Βενιζέλου στον σιδηροδρομικό σταθμό «Gare de Lyon» στο Παρίσι. Η απόπειρα πραγματοποιήθηκε από δύο απότακτους, από τη βενιζελική κυβέρνηση, αξιωματικούς, τον Υποπλοίαρχο Απόστολο Τσερέπη, από το Αιτωλικό και τον Υπολοχαγό Γεώργιο Κυριάκη από την Κόρινθο. Αν και οι δύο θεωρούνταν δεινοί σκοπευτές και πυροβόλησαν τον Βενιζέλο δέκα φορές, απλά τον τραυμάτισαν επιπόλαια στο αριστερό του χέρι. Όπως γράφει ο Ιωάννης Παπαφλωράτος, στο έργο του «Η ιστορία του Ελληνικού Στρατού 1833-1949», «αξιόπιστες πηγές αναφέρουν ως αιτία της απόπειρας την απώλεια της Βορείου Ηπείρου».

Στην Αθήνα η είδηση έφτασε παραποιημένη. Δημιουργήθηκε σε πολλούς η εντύπωση ότι ο Βενιζέλος είχε δολοφονηθεί. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα οι βενιζελικοί να εξοργιστούν. Οργισμένοι οπαδοί της κυβέρνησης κατέβηκαν στους δρόμους και επιτέθηκαν σε γραφεία αντιπολιτευομένων εφημερίδων, οπως στην «Αθηναϊκή», στην «Αστραπή» και στην «Η Καθημερινή». Επίσης, συνελήφθησαν 13 από τα 16 ηγετικά στελέχη της «Ηνωμένης Αντιπολιτεύσεως» και ο εκδότης της «Εσπερινής», Παναγιώτης Γιάνναρης. Πολλοί από τους συλληφθέντες, κρατήθηκαν σε πλήρη απομόνωση στις φυλακές Συγγρού για 25 ημέρες, ενώ ο Εμμανουήλ Ρέπουλης που εκτελούσε χρέη πρωθυπουργού και ήταν ίσως ο σπουδαιότερος ρήτορας που «πέρασε» από την ελληνική Βουλή, δεν θεώρησε σκόπιμο να κηρύξει την πρωτεύουσα σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης.

Εικόνα: Ο Δραγούμης ήταν το πέμπτο από τα 11 παιδιά της οικογένειας. Υπήρξε υποστηρικτής του Ελευθέριου Βενιζέλου, αλλά στη συνέχεια ήρθε σε ρήξη μαζί του για τα εθνικά θέματα.

Μια δολοφονία μέρα μεσημέρι.

Παρ’ όλα αυτά, γύρω στις 3 το μεσημέρι της 31ης Ιουλίου 1920, ο Ίωνας Δραγούμης οδηγώντας την ανοιχτή Ford του, είχε φτάσει στην περιοχή Θων, στην αρχή της σημερινής Λεωφόρου Κηφισίας, στους Αμπελόκηπους. Εκεί υπήρχε «μπλόκο» των «Γυπαραίων» που τον αναγνώρισαν και τον συνέλαβαν, εκεί κοντά βρισκόταν άλλωστε και το «στρατηγείο» τους. Καθώς οδηγούσαν τον Δραγούμη σ’ αυτό, ορισμένοι από τους παραστρατιωτικούς, αλλά και από το οργισμένο πλήθος που είχε συγκεντρωθεί, κλότσησαν και έφτυσαν τον Δραγούμη. Τότε φαίνεται ότι τραυματίστηκε, «έφερε κατάγματα» κατά τον ιατροδικαστή.

Στη συνέχεια, οδηγήθηκε ενώπιον του Παύλου Γύπαρη. Πλέον ήταν ασφαλής, καθώς κανείς ότι δεν θα τολμούσε να πειράξει τον Δραγούμη μπροστά στο πρωτοπαλίκαρο του Βενιζέλου. Οι δύο άνδρες, γνωστοί από το Μακεδονικό Αγώνα, είχαν μία σύντομη συνομιλία χωρίς να ειπωθεί μεταξύ τους κάτι σημαντικό. Από δω και πέρα, τα πράγματα περιπλέκονται. Υπάρχουν πολλές και διαφορετικές εκδοχές για το τι έγινε στη συνέχεια. Σύμφωνα με τον Γιάννη Μάζη, στην έπαυλη Θων έφτασαν δύο επισκέπτες.

Ο πρώτος ήταν ο Πλωτάρχης Πέτρος Βούλγαρης, Γενικός Γραμματέας του Υπουργείο Ναυτικών, γνωστός βενιζελικός και άψογος αξιωματικός του Ναυτικού. Μάλιστα το 1944 έγινε αρχηγός του Στόλου και το 1945, για έξι μήνες, πρωθυπουργός. Ο Βούλγαρης, ζήτησε από τον Γύπαρη να προστατεύσει τον Δραγούμη από τον αγριεμένο όχλο και να τον παραδώσει στον στρατιωτικό διοικητή της Αθήνας. Πραγματικά, ο Γύπαρης αφού έκανε 1-2 τηλεφωνήματα, συμφώνησε. Επειδή μάλιστα η απόσταση από την έπαυλη Θων ως το Φρουραρχείο ήταν μικρή, η μεταφορά του Δραγούμη αποφασίστηκε πως θα γινόταν με τα πόδια.

Το δεύτερο πρόσωπο, σύμφωνα με τον Γιάννη Μάζη, που έφτασε στην έπαυλη Θων, ήταν ο Εμμανουήλ Μπενάκης. Ο Ιωάννης Παπαφλωράτος, αναφέρει ότι η «φυσική παρουσία» του Μπενάκη αμφισβητείται. Αν δεχτούμε ότι ο Μπενάκης πήγε όντως στην έπαυλη Θων, τι ήταν αυτό που τον οδήγησε εκεί; Ήταν γνωστός βενιζελικός, ενίοτε και χρηματοδότης των Φιλελευθέρων και δεν κινδύνευε από κανέναν. Παράλληλα, δεν θεωρούσε τον Γύπαρη πρόσωπο με το οποίο μπορεί να έχει κοινωνικές ή άλλες σχέσεις.

Ο Γιάννης Μάζης γράφει ότι κατά μία εκδοχή, ο Μπενάκης πήγε στον Γύπαρη για να μάθει από «πρώτο χέρι» τι συνέβαινε στην Αθήνα. Μία άλλη εκδοχή, είναι ότι καθώς πήγαινε από το σπίτι του, στο σημερινό Μουσείο Μπενάκη, προς την Κηφισιά, είδε να συλλαμβάνουν το Δραγούμη και πήγε να δει τι συμβαίνει. Ο Μπενάκης είχε προσωπικό μίσος για τον Δραγούμη, λόγω της σχέσης του κατά το παρελθόν με την κόρη του Πηνελόπη Δέλτα, η οποία μερικά χρόνια αργότερα, έγραφε ότι ο πατέρας της πήγε να ζητήσει από τον Γύπαρη να προστατεύσει τον Δραγούμη. Κάτι τέτοιο όμως δεν επιβεβαιώθηκε ούτε από τον ίδιο τον Γύπαρη.

Εικόνα: Ο Παύλος Γύπαρης, μαζί με άλλα μέλη της ίδιας οικογένειας του, διευθύναν τα Τάγματα Ασφαλείας που συγκροτήθηκα το 1918.

Λίγο αργότερα, ο Γύπαρης μίλησε με κάποιον στο τηλέφωνο. Ποιος ήταν ο συνομιλητής του, δεν θα μαθευτεί ποτέ. Στη συνέχεια, έδωσε εντολή σε 18 άνδρες του να οδηγήσουν τον Δραγούμη στο Φρουραρχείο. Ενώ ο Δραγούμης με το απόσπασμα που τον συνόδευε είχαν φτάσει περίπου εκεί που βρίσκεται σήμερα το ξενοδοχείο Hilton, ξαφνικά σταμάτησαν. Εκείνο το καλοκαιρινό απομεσήμερο, με την έντονη ζέστη, οι δρόμοι της Αθήνας που είχε τότε 425.000 κατοίκους περίπου, ήταν σχεδόν έρημοι.

Στο σημείο που σταμάτησαν ο Δραγούμης με το απόσπασμα των «Γυπαραίων», υπήρχαν μόνο μάντρες που πουλούσαν υλικά οικοδομών, ένα-δύο υπαίθρια καφέ, καθώς και οι στρατώνες του Πυροβολικού, τα λεγόμενα «Παραπήγματα». Οι αυτόπτες μάρτυρες ήταν ελάχιστοι. Ένας εργάτης, μία γυναίκα που πουλούσε γκαζόζες και μερικοί ακόμα, που δεν είχαν καμία ιδιαίτερη διάθεση να καταθέσουν όσα είδαν. Η μοίρα έπαιξε όμως ένα περίεργο παιχνίδι. Αυτόπτης μάρτυρας ήταν και ο Ίγκορ Λεμπέντιεφ, Συνταγματάρχης του Ρωσικού Αυτοκρατορικού Στρατού που υπηρετούσε στη ρωσική διπλωματική αποστολή στην Αθήνα, αν και η χώρα μας δεν είχε ακόμα αναγνωρίσει το σοβιετικό καθεστώς.

Ας δούμε την λεπτομερή και, κατά πάσα πιθανότητα ακριβή και αμερόληπτη μαρτυρία του, όπως υπάρχει στη «Νεώτερη Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, 1826-1974», του Γεωργίου Ρούσσου. «Περί την 4ην απογευματινήν ανέμενον μεθ’ ομάδος εκ τριών ή τεσσάρων προσώπων την άφιξιν του τραμ πάρα την γωνίαν της Λεωφόρου Κηφισίας και της οδού Ι. Παπαδιαμαντοπούλου πλησίον του υπ. αριθμ. 907 στύλου των ηλεκτρικών συρμάτων. Την προσοχή μου επέσυρεν ομάς στρατιωτών αγόντων εν συνοδεία ένα πολίτη καλού παρουσιαστικού και βαδίζοντα μετά πολλής αξιοπρέπειας».

Εικόνα: Αθηναίοι συγκεντρωμένοι έξω από το σπίτι του Δραγούμη μετά την αναγγελία της δολοφονίας του.

«Δεξιόθεν και αριστερόθεν εβάδιζον δύο στρατιώται, δεκάς δε ετέρων ηκολούθει εκ του σύνεγγυς. Πάντες έφερον τυφέκια. Μόλις το απόσπασμα επλησίασεν εις τον υπ. αριθμ. 905 στύλον, μετέβαλε κατεύθυνσιν προς τα αριστερά και εσταμάτησε παρά το πεζοδρόμιον, αφήσαν τον αιχμάλωτον πολίτη επί του πεζοδρομίου, εις απόστασιν τεσσάρων περίπου βημάτων».

«Οι στρατιώται αφού εσταμάτησαν, επυροβόλησαν. Ερρίφθησαν περί τους δέκα πυροβολισμούς. Ουδέν πρόσταγμα ηκούσθη. Ο πυροβοληθείς πολίτης κατέπεσεν άπνους, χωρίς να βγάλει κραυγήν, χωρίς να είπη τι. Εν αυτοκίνητον επλησίασεν. Οι στρατιώται επέβησαν αυτού και ανεχώρησαν. Αργότερα διέβην και πάλιν εκ του αυτού σημείου. Δεν υπήρχεν όμως πλέον ίχνος του δράματος, το οποίο είχε προ ολίγου διαδραματισθή εκεί».

Είχε γραφτεί, ότι κάποιος πολίτης φώναξε προς τα μέλη του αποσπάσματος «Τι τον κρατάτε; Σκοτώστε τον». Αυτό βέβαια δεν μπορεί να έπαιξε κάποιο ρόλο στην απόφαση για την εκτέλεση του Δραγούμη. Μία άλλη εκδοχή, «θέλει» έναν Λοχία να έρχεται τρέχοντας από την έπαυλη Θων και να ψιθυρίζει κάτι στο αφτί του επικεφαλής του αποσπάσματος που συνόδευε τον Δραγούμη, Λοχία Κίτσου.

Οι ίδιες πηγές αναφέρουν ότι ο άγνωστος Λοχίας είπε «Εδώ, εδώ», δείχνοντας κάποιο, συμφωνημένο υποτίθεται, σημείο. Οι δολοφόνοι του Δραγούμη, δεν αρκέστηκαν στους δεκατρείς πυροβολισμούς που του έριξαν, αλλά τον λόγχισαν τουλάχιστον πέντε φορές με ξιφολόγχη. Έφερε επίσης κάταγμα δεξιού μηρού που είχε προκληθεί από υποκόπανο όπλου. Στον τόπο της δολοφονίας έφτασε ο πατέρας του Ίωνα, Στέφανος Δραγούμης, για την αναγνώριση του γιου του. Η κηδεία του Ίωνα Δραγούμη, έγινε νωρίς το πρωί της επόμενης μέρας.

Εικόνα: Η Εφημερίδα “Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ”, Κυριακή 6 Σεπτεμβρίου 1920. Αφιέρωμα της εφημερίδας στον Δραγούμη με αφορμή το σαρανταήμερο μνημόσυνο.

Ο επίλογος του δράματος.

Η εν ψυχρώ εκτέλεση του Ίωνα Δραγούμη, συγκλόνισε την κοινή γνώμη. Όχι μόνο οι αντιβενιζελικοί αλλά και πολύ σώφρονες βενιζελικοί κατέκριναν έντονα τη δολοφονία. Ο ίδιος ο Βενιζέλος, στεναχωρήθηκε πολύ και ήταν έξαλλος με τους υπευθύνους της αποτρόπαιας πράξης. Δήλωσε μάλιστα ότι οι ένοχοι της δολοφονίας «θα τυφεκιστούν οιοιδήποτε κι αν είναι ούτοι». Λέγεται μάλιστα, ότι απάντησε καταφατικά σε ερώτηση της Πηνελόπης Δέλτα, αν υπεύθυνος της δολοφονίας ήταν ο Γύπαρης, θα είχε κι αυτός την ίδια τύχη. Έστειλε μάλιστα συλλυπητήριο τηλεγράφημα στον Στέφανο Δραγούμη.

Οι αντιπολιτευόμενες εφημερίδες, καθώς είχαν υποστεί μεγάλες ζημιές, κυκλοφόρησαν στις 11 Αυγούστου. Αρχικά κράτησαν χαμηλούς τόνους, σύντομα όμως ο Ίων Δραγούμης έγινε μάρτυρας και σύμβολο της «βενιζελικής τυραννίας». Οι φιλοκυβερνητικές εφημερίδες, παρουσίασαν ορισμένες έωλες θεωρίες, όπως ότι ο Δραγούμης πυροβόλησε εναντίον των φρουρών του, οι οποίοι αμυνόμενοι, τον σκότωσαν. Κάτι τέτοιο βέβαια, ήταν παντελώς ανυπόστατο.

Ο Μάικλ Λουέλιν-Σμιθ, κάνει λόγο για δολοφονία από βενιζελικούς μπράβους και χαρακτηρίζει το γεγονός ως «το πιο ασυγχώρητο έγκλημα των χρόνων του διχασμού». Ο Μιλτιάδης Μάλαινος έγραψε για «εκτέλεση εν μέση οδώ», ενώ η Ναταλία Μελά, αδελφή του Ίωνα, όταν συνάντησε τον Ελευθέριο Βενιζέλο το 1925 στο σπίτι της Πηνελόπης Δέλτα, έφυγε αμέσως όταν εμφανίστηκε εκείνος, χωρίς να τον χαιρετήσει. Ο Γύπαρης, οποίος είχε αντιστασιακή δράση και εναντίον των Γερμανών, παρόλο ότι ήταν περίπου 60 ετών τότε, συνομιλώντας πολλά χρόνια αργότερα με τον Κωνσταντίνο Βαβούσκο, είπε για την εκτέλεση Δραγούμη, «Αδικία». Μία απ’ τις πολλές αδικίες σ’ αυτή τη χώρα, που πληρώθηκαν με αίμα και εθνικές συμφορές.

Πηγές:

  • Sir Michael John Llewellyn-Smith, «Ionian Vision: Greece in Minor Asia, 1919-1922».
  • Ιωάννη Σ. Παπαφλωράτο, «Η Ιστορία του Ελληνικού Στρατού, 1833-1949».
  • Μιλτιάδης Μάλαινος, «Αλέξανδρος, Ο Βασιλεύς με το ακάνθινο στέμμα».
  • Γιάννης Α. Μάζης, «Ιων Δραγούμης, Ο Ασυμβίβαστος».
  • Παντελής Βουτουρής, «Αν τώρα ζούσε ο Δραγούμης».
  • Μιλτιάδης Μάλαινος, «Τα τραγικά ημερονύκτια».

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected! Copyright @2020 Ιστορικές Μνήμες. All Rights Reserved.