Μεσοβυζαντινή Περίοδος (610-1057 μ.Χ.)
Η απελευθέρωση της Κρήτης από τους Σαρακηνούς και η πολιορκία του Χάνδακα.

Η απελευθέρωση της Κρήτης από τους Σαρακηνούς και η πολιορκία του Χάνδακα.

Γράφει ο αξιότιμος κ. Άγγελος Μανσόλας.

Η κατακτητική εξάπλωση του Χαλιφάτου των Ομεϋαδών, κατά τον 8ο μ.Χ. αιώνα, συγκαταλέχθηκε ανάμεσα στις μεγαλύτερες της ιστορίας. Με ακατάσχετη φανατική επιθετικότητα, τα στρατεύματά τους είχαν στήσει τα «λευκά λάβαρά» της δυναστείας του «Ρασούλ Αλλάχ», δηλαδή του «Αγγελιαφόρου του Θεού» από το ανατολικό Ιράν μέχρι την Ισπανία και από τον Καύκασο έως την Βόρειο Αφρική και το Σουδάν.

Ακόμη και η αποτυχημένη πολιορκία της ίδιας της Βασιλεύουσας το 717, μάλλον τιμούσε, παρά μείωνε, το πολεμικό τους σθένος. Η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, δεν έπαυε να διεξάγει διαρκείς αγώνες εναντίον τους, καταφέρνοντας να εξασφαλίσει την σταθερότητα των ανατολικών της συνόρων, αλλά όχι και να απαλλαγεί από την παρουσία του αραβικού κινδύνου.

Η κατάληψη της Κρήτης από τους Σαρακινούς.

Το 825 ο εμίρης της Βόρειας Αφρικής, Αμπού Χαφς, επικεφαλής 40 πλοίων και 10.000 στρατιωτών έθεσε ως στόχο του την Κρήτη. Αυτή δεν θα ήταν μία ακόμη από τις άπειρες πειρατικές του επιδρομές εναντίον της μεγαλονήσου. Αυτή τη φορά είχε έλθει για να μείνει. Αυτή την φορά η Κρήτη θα γινόταν η νέα πατρίδα του λαού του.

Μόλις αποβιβάστηκε στις ακτές έκαψε τα πλοία ενώπιον των έκπληκτων ανδρών του, ανακοινώνοντας πως, «Πριν λίγο καιρό διαμαρτυρόσαστε ότι δεν φροντίζω για την μετεγκατάσταση σας. Γι’ αυτό λοιπόν σας έφερα σε αυτό εδώ το μέρος, όπου ρέει μέλι και γάλα. Το νησί είναι γεμάτο γυναίκες. Πάρτε τες και ικανοποιηθείτε». Έκτοτε η Κρήτη βυθίστηκε σε μία «πολύχρονη νύχτα» φρικτής δουλείας, η οποία την απέκοψε από τον κορμό της της Αυτοκρατορίας.

Εικόνα: Το Χαλιφάτο των Ομεϋαδών το 750 μ.Χ.

Οι Σαρακηνοί ίδρυσαν μία νέα πόλη, την οποία οχύρωσαν με μία τεράστια τάφρο, η οποία της προσέδωσε και την μεσαιωνική της ονομασία. Ο λόγος για τον «Χάνδαξ», το σημερινό Ηράκλειο. Διαθέτοντας πλέον ένα σταθερό ορμητήριο, οι άνδρες του Αμπού Χαφς έσπερναν τον όλεθρο σε ολόκληρο το Αιγαίο με τις επιδρομές τους. Η Πελοπόννησος, οι Κυκλάδες, τα Δωδεκάνησα, τα παράλια της Αττικής, ακόμα και το Αγ. Όρος έπαψαν πλέον να είναι ασφαλή.

Η Κρήτη γρήγορα μετετράπη στη μεγαλύτερη αγορά σκλάβων της Μεσογείου, τα κέρδη της οποίας ενδυνάμωναν τον αραβικό στόλο. Μέσα στις επόμενες δεκαετίες ο εξισλαμισμός του νησιού έφθασε σε τέτοιο σημείο, ώστε, η αραβική γλώσσα και η πίστη είχαν γίνει πλέον συνείδηση για τους υποδουλωμένους κατοίκους του. Έκτοτε, και μέσα σε διάστημα 84 ετών, από το 827 μ.Χ. έως και το 950 μ.Χ, η Αυτοκρατορία προσπάθησε συνολικά επτά φορές να ανακαταλάβει την μεγαλόνησο από τους Μουσουλμάνους, κάνοντας σαφές πως κανείς, ανάμεσα στους Ρωμαίους, δεν μπορούσε να λησμονήσει την «Θεόλεστο Κρήτη».

Το εγχείρημα της Αυτοκρατορίας όμως, να ανακαταλάβει την Κρήτη, από την αρχή φάνηκε πως θα ήταν δύσκολο ή και ακατόρθωτο, μιας και οι πρώτες έξι εκστρατείες κατέληξαν σε παταγώδη αποτυχία, για τον ένα η τον άλλο λόγο. Αργά και σταθερά κάθε έρεισμα της Αυτοκρατορίας στην «νήσο» εξανεμίζονταν, κάνοντας και τους πιο αισιόδοξους να απελπίζονται αντικρίζοντας την υπάρχουσα κατάσταση.

Μια νέα προσπάθεια.

Έως και το 960 μ.Χ, επί αυτοκράτορος Ρωμανού Β’ Λεκαπηνού, η Κρήτη παρέμενε μία μόνιμα ανοικτή πληγή στο μαλακό υπογάστριο της Αυτοκρατορίας. Είχε μάλιστα δημιουργηθεί και η προφητεία ότι, «Όποιος κατακτούσε την Κρήτη θα κατακτούσε και τον θρόνο», κάτι το οποίο δεν χρειαζόταν βέβαια να είναι κάποιος προφήτης για να το προβλέψει.

Ήταν τότε που με πρωτοβουλία του αντιβασιλέα, Ιωσήφ Βρίγγα, προτάθηκε από την σύγκλητο μία ακόμη επιχείρηση ανακατάληψης της μεγαλονήσου με επικεφαλής αυτή τη φορά τον «Δομέστικο Σχολών της Ανατολής», τον Νικηφόρο Φωκά. Ο λόγος του Βρίγγα ο οποίος υπέβαλλε την πρόταση, προς τον αυτοκράτορα, έλεγε χαρακτηριστικά ότι, «Εμείς Δέσποτα, γνωρίζουμε όλοι τα δεινά που μας βρήκαν από τους αρνητές του Χριστού και οφείλουμε να θυμηθούμε τις σφαγές, τους βιασμούς, τις καταστροφές και τις αιχμαλωσίες των παράκτιων επαρχιών και πρέπει να αγωνιστούμε χωρίς να φοβηθούμε τη μεγάλη απόσταση, τη θάλασσα, το δυσεπίτευκτον της νίκης ή της φήμης το αδύνατον».

Ο 47χρονος τότε Νικηφόρος Φωκάς, καταγόμενος από μακρά στρατιωτική οικογένεια της Καππαδοκίας, αποτελούσε υπόδειγμα ανώτατου αξιωματικού και ήταν ήδη ένας από τους κορυφαίους στρατηγούς της Αυτοκρατορίας. Γνωστός και δημοφιλής από τις νικηφόρες μάχες του εναντίον των Αράβων στα ανατολικά σύνορα, κέρδισε επάξια τον τίτλο του «Μέγα Δομέστικου Σχολών της Ανατολής», δηλαδή του αρχιστρατήγου του ανατολικού μετώπου.

Εικόνα: Σόλιδος που απεικονίζει τον Κωνσταντίνο Ζ’ και τον γιο του Ρωμανό Β’.

Ο χαρακτήρας και η εμφάνισή του αποτυπώνονται γλαφυρά από τις σελίδες των χρονογράφων. Σίγουρα δεν διέθετε τα εξωτερικά χαρίσματα ενός αήττητου στρατηγού. Ήταν βραχύσωμος, με μικρά μάτια και έντονη τριχοφυΐα, χαρακτηριστικά τα οποία υπερτονίζονταν από μία μελαψή επιδερμίδα και έναν σχεδόν ανύπαρκτο λαιμό. «Ένας άνθρωπος που δεν θα ήθελες να συναντήσεις στο σκοτάδι», όπως μας λέει ένας από τους χρονογράφους του.

Στη μάχη όμως, ήταν απαράμιλλος μαχητής, ψύχραιμος, ακατάβλητος, αποφασιστικός και υπερβολικά ισχυρογνώμων. Ήταν απλός στους τρόπους, δίκαιος και ποτέ αδικαιολόγητα σκληρός, ενώ την προσωπική και δημόσια ζωή του διέκρινε μία η αυστηρότητα των ηθών και βαθιά θρησκευτικότητα. Ο Φωκάς είχε κερδίσει την τυφλή εμπιστοσύνη των ανδρών του οι οποίοι τον ακολουθούσαν ενώπιον των μεγαλύτερων κινδύνων, ενώ οι ζωές των ανδρών του ήταν το πρώτιστο μέλημά του.

Η οργάνωση της εκστρατείας.

Η όλη επιχείρηση αποτελούσε μία τιτάνια συγκέντρωση πολεμικού εξοπλισμού και στρατευμάτων. Ορισμένα θέματα είχαν κυριολεκτικά απογυμνωθεί από στρατιωτικές δυνάμεις για να επανδρωθεί ο στόλος, ο οποίος αποτελείτο από 3.310 σκάφη κάθε είδους και 70.000 μάχιμους άνδρες από όλα τα θέματα της Αυτοκρατορίας. Αν και ο αριθμός ακούγεται υπερβολικός, σίγουρα δεν απέχει πολύ από την πραγματικότητα.

Μόνο το κύριο μέρος του στόλου αποτελείτο από 1.000 δρόμωνες, αληθινά αριστουργήματα ναυπηγικής του μεσαίωνα, 2.000 καταδρομικά «χελάνδια», 310 «καματηρά» (μεταγωγικά) και ελαφρά αποβατικά, όλα σχεδόν εξοπλισμένα με πυροβόλα υγρού πυρός. Στον αριθμό των ανδρών δεν συμπεριλαμβανόταν ο αριθμός των ναυτών και κωπηλατών ο οποίος ανερχόταν στους 300.000. Καταπέλτες, πολιορκητικοί πύργοι, βαλλίστρες, κριοί, μεταλλικά πολιορκητικά τρυπάνια, όλα θα είχαν τον πρώτιστο ρόλο στη διάρκεια της πολιορκίας.

Η απόβαση στην Κρήτη.

Η πολυπληθής αρμάδα απέπλευσε από την Βασιλεύουσα στα τέλη του Ιουνίου του 960 μ.Χ και στις 14 Ιουλίου αποβιβάσθηκε στα βόρεια παράλια της Κρήτης, δυτικά του Χάνδακα. Ο Εμίρης της Κρήτης Αμπντελ-Αζίζ Ελ Κοτόρμπι, είχε αντιληφθεί ότι οι Έλληνες οργάνωναν κάποια εκστρατεία μεγάλης κλίμακα και προληπτικά είχε ενισχύσει την άμυνα της νήσου, αν και δεν γνώριζε τον αντικειμενικό της σκοπό.

Παρόλα αυτά, από υπερβολική αυτοπεποίθηση, οι περισσότεροι Σαρακηνοί άρχοντες εξακολουθούσαν να διασκεδάζουν στα χαρέμια τους. Όταν την προηγούμενη ημέρα ένα αραβικό ανιχνευτικό σκάφος εντόπισε την ρωμαϊκή αρμάδα έξω από την Κρήτη, ήταν πλέον αδύνατον να ληφθούν περαιτέρω μέτρα. Ειδικότερα δε όταν ο εμίρης πληροφορήθηκε ότι αυτή τη φορά ο αντίπαλος στόλος δεν αποτελείτο από αρκετές δεκάδες πλοία, αλλά κάποιες χιλιάδες.

Το χάραμα της 14ης Ιουλίου, καθώς η απόσταση από την κρητική ακτή μειωνόταν, τα βλέμματα όλων ήταν στραμμένα στην έρημη ακτή. Παρόλα αυτά μία σειρά λόφων τους έκρυβε την θέα προς το εσωτερικό. Τότε ακούστηκε στεντόρεια ο Φωκάς λέγοντας, «Γενναίοι στρατηγοί μου και σεις οι στρατιώτες, παιδιά μου. Κοιτάξτε αυτό το πανέμορφο νησί. Ήταν δικό μας, του αυτοκράτορα μας, της ένδοξης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Ας ριχτούμε στους λύκους που μας το πήραν και το κάναν ορμητήριο πειρατείας και δουλεμπορίου. Κρατήστε γερά στο χέρι το δοξασμένο σας σπαθί, την ασπίδα και το δόρυ, κι ας μη ντροπιάσει κανείς την τιμημένη και Θεοφρούρητη Πόλη που μας εμπιστεύτηκε την τιμή και τη φήμη της».

Εικόνα: Ο στόλος των Σαρακηνών πλέει προς την Κρήτη. Μικρογραφία από το χειρόγραφο του Ιωάννη Σκυλίτζη.

Στο μεσαίο κατάρτι της ναυαρχίδας στην οποία επέβαινε ο Φωκάς, εν ονόματι «Παναγία Οδηγήτρια», υψώθηκε το κόκκινο πολεμικό λάβαρο της Αυτοκρατορίας και ο ήχος μίας σάλπιγγας έδωσε το σύνθημα για την απόβαση. Η γαλήνη που επικρατούσε στην ακτή διαλύθηκε απότομα από τους αλαλαγμούς και τις ιαχές 20.000 Σαρακηνών ιππέων και πεζών οι οποίοι πετάχτηκαν πίσω από τους λόφους.

Άρχισαν να επελαύνουν προς την ακροθαλασσιά προκειμένου να προλάβουν τους αντιπάλους ασύντακτους, καθώς θα αποβιβάζονταν από τα αποβατικά. Ο Φωκας όμως, είχε προβλέψει το ενδεχόμενο και δεν αιφνιδιαζόταν από τέτοιες τακτικές. Οι πολεμικές μηχανές και οι εκατοντάδες τοξότες στα καταστρώματα των «χελανδίων» εξαπέλυσαν μία φονική καταιγίδα βελών λίθων και υγρού πυρός εναντίον των επιτιθέμενων. Οστά και κρανία συνεθλίβησαν κάτω από το χαλάζι των εκτοξευόμενων λίθων, καθώς άλογα και ιππείς μεταβάλλονταν σε απαίσιους ζωντανούς πυρσούς. Οι γραμμές των Αράβων διασπάστηκαν και η αραβική επίθεση αποδιοργανώθηκε πριν καν αρχίσει.

Από το εσωτερικό των αποβατικών ξεχύθηκε το ελληνικό στράτευμα σε 3 παράλληλες σειρές. Ο Φωκάς διέταξε το επίλεκτο τάγμα των «κλιβανοφόρων» να κάνει την επέλασή του. Οι Άραβες κυριολεκτικά καταπλακώθηκαν από την έφοδο 2.000 κατάφρακτων ιππέων και αλόγων, καθώς οι κεφαλοθραύστες τους τσάκιζαν τα μέλη των αντιπάλων τους, οι οποίοι υποχωρούσαν πλέον πανικόβλητοι.

Μετά την ολοκλήρωση της απόβασης χωρίς άλλες εχθρικές ενέργειες, και την εγκατάσταση του στρατοπέδου έξω από τα τείχη του Χάνδακα, ο Φωκας διέταξε τον αποκλεισμό της πολης και ολόκληρης της νήσου από μία μοίρα πυρφόρων πολεμικών πλοίων, προκειμένου να αποτρέψει οποιαδήποτε απόπειρα ενίσχυσής της από αραβικές ναυτικές δυνάμεις της Βορείου Αφρικής.

Η «αναγνώριση» της ενδοχώρας.

Κατόπιν απέστειλε στο εσωτερικό του νησιού ισχυρή ανιχνευτική δύναμη υπό την ηγεσία του στρατηγού των «Θρακησίων», Νικηφόρο Παστιλά, με σκοπό να εντοπίσει τις αραβικές δυνάμεις οι οποίες ενέδρευαν σε όλη την έκτασή της μεγαλονήσου, σε κωμοπόλεις και χωριά και θα αναζητούσαν την κατάλληλη ευκαιρία για να επιτεθούν αιφνιδιαστικά. Παράλληλα, θα λεηλατούσαν τα χωράφια και τους οικισμούς των Αράβων, ώστε να τους προκαλέσουν σε μάχη.

Σε αυτή την αποστολή ο Παστιλάς θα είχε υπό την ηγεσία τους Θράκες του, καθώς και τους Ρώσσους μισθοφόρους της Βαραγγιανής Φρουράς, περίφημους για το πολεμικό μένος τους, αλλά και την ροπή τους προς την απειθαρχία. Κατά τις δύο πρώτες ημέρες της εκστρατείας του, το σώμα του Παστιλά, κέρδισε κάποιες τοπικές νίκες, αλλά οι μισθοφόροι του άρχισαν να ασχολούνται περισσότερο με τη λαφυραγωγία και να διασκορπίζονται στα γειτονικά χωριά.

Όταν συνειδητοποίησε ότι το σώμα του κινδύνευε με διάσπαση, αναγκάσθηκε να τιμωρήσει μερικούς προκειμένου να διατηρήσει την πειθαρχία και την συνοχή του στρατεύματος. Την τρίτη ημέρα ο εχθρός έκανε την εμφάνισή του, 3.000 Άραβες υπό την διοίκηση του Εμίρη της Ταρσού Καραμούντη, ενός εξισλαμισμένου Κρητικού. Η σύγκρουση ήταν σύντομη και οι Άραβες υποχώρησαν γρήγορα, χωρίς μεγάλες απώλειες, καταφεύγοντας στα βουνά από όπου εξακολούθησαν να παρακολουθούν κάθε κίνηση του ελληνικού σώματος.

Εικόνα: Εικαστική αναπαράσταση Βυζαντινού “Κατάφρακτου”.

Ήταν περισσότερο μία αποστολή επιθετικής αναγνώρισης, παρά μία ανοικτή σύγκρουση μεγάλης κλίμακος. Ένας αριθμός στρατιωτών, ενθουσιασμένος από την νίκη που είχαν σημειώσει, επιδόθηκε και πάλι σε λαφυραγωγίες με τους Ρώσους να πρωτοστατούν. Ο Παστιλάς δεν είχε προλάβει να επιστρέψει στο στρατόπεδό του, όταν ένας ασθμαίνων αγγελιοφόρος του ανέφερε την αθρόα συγκέντρωση αραβικών στρατευμάτων στα γύρω υψώματα.

Ο Θράξ στρατηγός διέταξε αμέσως συγκέντρωση του στρατεύματος, αλλά το κακό είχε γίνει, σημαντικός αριθμός στρατιωτών απουσίαζαν παρασυρμένοι στη λαφυραγωγία. Αυτοί ήταν και τα πρώτα θύματα. Όταν το κύριο σώμα των 10.000 Αράβων κτύπησε σαν κεραυνός εν αιθρία, οι περισσότεροι από εκείνους είχαν αποθέσει τα όπλα τους παράμερα για να αρπάξουν περισσότερα λάφυρα. Η επέμβαση του Παστιλά, αν και έγκαιρη, δεν κατάφερε να αποτρέψει την καταστροφή.

Ο ίδιος με τους ιππείς του πρωτοστάτησε στην ανδρεία. Παρά τις βαριές απώλειές τους, οι Έλληνες κατάφεραν να διενεργήσουν δύο αντεπιθέσεις κατά των εχθρών, οι οποίοι όμως, διατηρούσαν αμείωτη την πίεσή τους, απωθώντας τους ιππείς μέχρι το στρατόπεδό τους. Ο Παστιλάς εκτελούσε πλέον μία τακτική υποχώρηση, έως ότου οι άνδρες του Καραμούντη διέσπασαν την άμυνα των Θρακών και όρμησαν στο στρατόπεδο, γκρεμίζοντας σκηνές και ποδοπατώντας τους φρουρούς.

Τα πάντα τελείωσαν όταν ένα αραβικό ξίφος έριξε τον Παστιλά νεκρό. Όσοι επέζησαν κόμισαν την είδηση της καταστροφής στον εξοργισμένο Φωκά. Ο Θράξ στρατηγός ήταν τυχερός που είχε σκοτωθεί στη μάχη, αλλιώς θα τον είχε σκοτώσει ο Φωκάς με τα ίδια του τα χέρια. Αυτή ήταν μία αναπάντεχη τακτική ήττα η οποία οπωσδήποτε ενεθάρρυνε τους αντιπάλους του, αλλά δεν στάθηκε ικανή να αποκλίνει τον «Δομέστικο» από το αρχικό του σχέδιο. Γνώριζε ότι ο αραβικός κίνδυνος στην ενδοχώρα ήταν μεγαλύτερος από εκείνον των πολιορκημένων στον Χάνδακα. Αμέσως οργάνωσε μία ομάδα έμπιστων αξιωματικών του και Κρητικών οι οποίοι είχαν αυτομολήσει στο ελληνικό στρατόπεδο και γνώριζαν άπταιστα την αραβική.

Οι άνδρες αυτοί, μεταμφιεσμένοι σαν Άραβες, μετετράπησαν σε ένα άριστο κατασκοπευτικό και ανιχνευτικό δίκτυο το οποίο όχι μόνο παρεισέφρησε μέσα στην πόλη, αλλά και εξαπλώθηκε σε όλο τη νησί, κρατώντας ανά πάσα στιγμή τον Φωκά ενήμερο για την κατάσταση εντός τις πόλης και κυριότερα, για τις κινήσεις του σώματος του Καραμούντη το οποίο, έχοντας κερδίσει μία ανέλπιστη νίκη, θα γινόταν τώρα επικινδυνότερο.

Η πολιορκία στενεύει.

Στο μεταξύ η πολιορκία συνεχιζόταν καθ’ όλο το διάστημα του σκληρού χειμώνα του 960. Ο Χάνδακας ήταν έξοχα οχυρωμένος από την πλευρά της θάλασσας, ενώ από την ξηρά προστατευόταν από κάθετους, λείους βράχους. Τα τείχη είχαν πλάτος δύο αλόγων και την τεράστια αυτή καστροπολιτεία διέτρεχε η μεγαλύτερη σε πλάτος και βάθος τάφρος που είχε κατασκευασθεί ποτέ σε ολόκληρη την Ελλάδα και τη Μέση Ανατολή.

Ο Φωκάς γνώριζε καλά ότι η πολιορκία θα ήταν παρατεταμένη και σκληρή. Προκειμένου να υποχρεώσει τους Άραβες να επιχειρήσουν έξοδο από τα τείχη για να τους αντιμετωπίσει σε ανοικτό πεδίο, άρχισε εκτεταμένες λεηλασίες και καταστροφή όλης της αραβικής υπαίθρου γύρω από τον Χάνδακα και πυρπόληση όλων των χωραφιών, σπαρτών και δένδρων, ώστε να προκαλέσει λιμοκτονία στο εσωτερικό της πόλης.

Πράγματι, το σχέδιό του πέτυχε και τον Ιανουάριο του 961 πληροφορήθηκε άμεσα από τους κατασκόπους του ότι η δύναμη των Αράβων της νότιας Κρήτης του Καραμούντη είχε έλθει σε μυστική συνεννόηση με τον Εμίρη του Χάνδακα για την οργάνωση μίας συνδυασμένης νυκτερινής επίθεσης εναντίον των στρατοπεδευμένων ελληνικών δυνάμεων. Το σχέδιο προέβλεπε επίθεση των 40.000 ανδρών του με ταυτόχρονη έξοδο των πολιορκημένων.

Εικόνα: Απόσπασμα από την ιστορία του Σκυλίτζη, που περιγράφει την πολιορκία του Χάνδακα.

Λόγω της νωπής ακόμα ήττας του σώματος του Παστιλά, μόλις ο Φωκάς πληροφορήθηκε για τις κινήσεις του Καραμούντη αποφάσισε να ηγηθεί ο ίδιος της επίθεσης εναντίον του. Οι 40.000 Άραβες είχαν στρατοπεδεύσει αθόρυβα πίσω από έναν παραπλήσιο λόφο, περιμένοντας να κινηθούν την προσυμφωνημένη ημέρα. Ο Φωκάς όμως, κινήθηκε πρώτος. Ηγούμενος προσωπικά των πιστών σε αυτόν Αρμενιακών θεμάτων, επετέθη μία νύχτα, κατασφάζοντας τους αιφνιδιαστικά.

Αφού περικύκλωσε αθόρυβα ολόκληρη την περιοχή, έδωσε το σύνθημα της επίθεσης. Οι ανυποψίαστοι και κοιμισμένοι Άραβες πανικοβλήθηκαν και προσπάθησαν να τραπούν σε άτακτη φυγή, αλλά δεν υπήρχε από πουθενά οδός διαφυγής. Η σφαγή διήρκεσε ελάχιστα και ήταν ολοκληρωτική. Οι Άραβες κατεσφάγησαν μέχρις ενός και έκτοτε τα ίχνη του ίδιου του Καραμούντη χάθηκαν για πάντα.

Καθώς ο απελπισμένος εμίρης Ελ Κοτόρμπι περίμενε μάταια τις οδηγίες του Καραμούντη για την συνδυασμένη τους επίθεση, ένα φρικιαστικό θέαμα έμελλε να του στερήσει ακόμη κι εκείνη την τελευταία ελπίδα. Μετά την αναίμακτη νίκη του ο Φωκάς είχε διατάξει να κοπούν όλα τα κεφάλια των νεκρών Σαρακηνών και να στηθούν επάνω στους πασσάλους του στρατοπέδου και όσα από αυτά περίσσευαν να εκτοξευτούν με τους καταπέλτες στο εσωτερικό της πόλης.

Υποσχέθηκε μάλιστα στους στρατιώτες, από ένα ασημένιο νόμισμα για κάθε αραβικό κεφάλι που θα έφερναν. Ο μακάβριος βομβαρδισμός γέμισε τους δρόμους, τις στέγες, τους κήπους, ακόμα και τα πηγάδια με χιλιάδες ακρωτηριασμένα κεφάλια και μέλη. Η αντίστροφη μέτρηση για την έναρξη της πανώλης είχε αρχίσει.

Η ημέρα της νίκης.

Απαλλαγμένος πλέον από τον σοβαρότερο κίνδυνο, ο σπουδαίος στρατηγός, ξεκίνησε πάλι την ανάκτηση της ενδοχώρας, εξαπολύοντας τάγματα στο εσωτερικό του νησιού, κατακτώντας μικρότερα αραβικά φρούρια και απελευθερώνοντας χωριά και κωμοπόλεις. Ακόμα και στα πιο απρόσιτα δάση οι ανοργάνωτοι και διασκορπισμένοι πλέον Σαρακηνοί ήταν αδύνατον να βρουν ασφάλεια.

Κατά το διάστημα της ανελέητης πολιορκίας οι έγκλειστοι Άραβες δεν έμειναν άπραγοι. Διενήργησαν συνολικά 7 αιφνιδιαστικές εξόδους κατά των πολιορκητών με την ελπίδα να διασπάσουν τον κλοιό τους, ωστόσο όλες συνετρίβησαν επάνω στις ισχυρές οχυρώσεις των Ελλήνων. Στην χαρακτηριστικότερη από αυτές τις εξόδους έλαβαν μέρος 1.500 ιππείς και 18.000 πεζοί, υπό την ηγεσία του ίδιου του εμίρη Αμπντελ-Αζίζ, οι οποίοι με μεγάλη μυστικότητα εξήλθαν από τα τείχη νύχτα.

Το σχέδιο όμως, βρήκε για μία ακόμη φορά τον Φωκά ενήμερο από το άρτιο κατασκοπευτικό δίκτυο, το οποίο δρούσε μέσα στην πόλη και του χάρισε τη δυνατότητα να προετοιμάσει μία ανάλογη ενέδρα. Άφησε τους Άραβες να πραγματοποιήσουν την έφοδό τους, προσποιούμενος πανικόβλητη φυγή. Οι Άραβες αλαλάζοντας ιαχές νίκης άρχισαν να καταδιώκουν τους Έλληνες στρατιώτες, οι οποίοι όμως με τη φυγή τους τούς οδηγούσαν όλο και βαθύτερα σε μία ενέδρα η οποία έκλεισε ερμητικά στα νώτα τους, όταν ο κύριος όγκος του στρατεύματος εμφανίστηκε αιφνιδιαστικά και τους απέκλεισε κάθε οδό διαφυγής.

Εικόνα: Τα λαμπρά στρατιωτικά κατορθώματά του Νικηφόρου Φωκά, συνέβαλαν στην αναζωπύρωση της Βυζαντινής αυτοκρατορίας κατά τη διάρκεια του 10ου αιώνα.

Η σύγκρουση ήταν σφοδρή και ο Φωκάς έλαβε μέρος στη μάχη παροτρύνοντας και εμψυχώνοντας διαρκώς τους άνδρες. Οι Άραβες, βλέποντας ότι το τέλος τους ήταν προδιαγεγραμμένο, πολέμησαν με αυτοθυσία. Κατά τη διάρκεια της μάχης μάλιστα, ένας γιγαντόσωμος Άραβας σπιρούνισε το άλογό του εφορμώντας κατά του ίδιου του στρατηγού. Εκείνος, ατάραχος πάνω στο άλογό του, απέκρουσε την επίθεση και τον έριξε νεκρό με μία σπαθιά στο στομάχι. Ο ίδιος ο εμίρης με αρκετούς από τους άνδρες του κατάφεραν να διασπάσουν τον κλοιό και να επιστρέψουν πίσω από τα τείχη της πόλης.

Στις αρχές Μαρτίου 961 σύσσωμο το στράτευμα ήταν πλέον έτοιμο για την τελική έφοδο κατά των του Χάνδακα. Ο Φωκάς φόρεσε την επίσημη πολεμική στολή του και έφιππος εκφώνησε φλογερό πατριωτικό λόγο προς το στράτευμα. «Όλος ο λαός, οι μητέρες, οι αδελφές και οι σύζυγοί σας, θα σας δείχνουν με υπερηφάνεια, λέγοντας, “Πολέμησε στον Χάνδακα”, τίτλος ζηλευτός που οι αιώνες δεν θα σβήσουν ποτέ. Αδέλφια μου στρατιώτες, ετοιμασθείτε η ώρα της νίκης έφτασε».

Της γενικής επίθεσης προηγήθηκε πολυήμερος, σφοδρός βομβαρδισμός των τειχών από όλα τα πολιορκητικά μηχανήματα. Η μεγάλη ημέρα ήρθε στις 7 Μαρτίου. Όλα τα πετροβόλα μηχανήματα άρχισαν να βάλλουν συστηματικά κατά ενός σημείου του τείχους το οποίο υπέδειξε ο ίδιος ο στρατηγός. Καλυπτόμενοι κάτω από βροχή βελών και λίθων, οι χειριστές των πολιορκητικών κριών πλησίασαν το συγκεκριμένο σημείο, αρχίζοντας να το σφυροκοπούν αδιάκοπα.

Ταυτόχρονα οι πύργοι με σιφώνια υγρού πυρός πλαισίωσαν το σημείο βάλλοντας κατά των υπερασπιστών στα τείχη, ενώ σκαπανείς άρχισαν να σκάβουν υπόνομο κάτω από τα θεμέλια. Το τείχος σε εκείνο το σημείο ήταν κατασκευασμένο από ψαμμόλιθο και άρχισε να υποχωρεί και να διαλύεται εύκολα. Αφού κατασκεύασαν ισχυρά υποστηρίγματα για να αποφύγουν την πρόωρη κατάρρευσή του, στη συνέχεια τοποθέτησαν εκρηκτικές ύλες.

Όταν δόθηκε η διαταγή, οι σκαπανείς πυροδότησαν τα εκρηκτικά και απομακρύνθηκαν. Η έκρηξη που επακολούθησε κατακρήμνισε ολόκληρο εκείνο το σημείο του τείχους συμπαρασύροντας και δύο προπύργια που ορθώνονταν εκατέρωθεν. Όλα καλύφθηκαν από ένα τεράστιο σύννεφο χώματος και σκόνης, το οποίο όταν κατακάθισε αποκάλυψε ένα τεράστιο ρήγμα να χάσκει στις επάλξεις.

Οι κραυγές θριάμβου των στρατιωτών σηκώθηκαν μέχρι τα ουράνια και τίποτα δεν συγκράτησε την ανθρώπινη πλημμύρα που ξεχύθηκε μέσα από το ρήγμα. Αλλόφρονες και πανικόβλητοι, οι Άραβες άρχισαν να εγκαταλείπουν το τείχος, τρέχοντας να σώσουν τις ζωές τους από αυτό που γνώριζαν ότι θα επακολουθούσε. Όλοι κατέφυγαν στο εσωτερικό της πόλης όπου σχημάτισαν μικρά, μεμονωμένα αποσπάσματα τα οποία προσπάθησαν να προβάλουν μία απεγνωσμένη άμυνα ανάμεσα στους δρόμους, έως ότου εξολοθρεύθηκαν όλοι.

Η σφαγή διήρκεσε 3 ημέρες. Γυναίκες ανεξαρτήτως ηλικίας βιάσθηκαν και ανασκολοπίσθηκαν. Βρέφη και παιδιά ρίχτηκαν ζωντανά ή νεκρά σε ομαδικούς τάφους και οι επιζώντες πουλήθηκαν σε σκλαβοπάζαρα. Χρειάσθηκε ακόμα και η επέμβαση του ίδιου του Φωκά για να σταματήσουν οι θηριωδίες.  Ανάμεσα στους αιχμαλώτους συγκαταλέγονταν ο ίδιος ο εμίρης Αμπντελ-Αζίζ, με όλο το χαρέμι του και τον γιό του.

Εικόνα: Ο Νικήτας Ωορυφάς βασανίζει τους αιχμάλωτους Σαρακηνούς.

Ο επίλογος.

Η εκδίκηση είχε καθυστερήσει 136 χρόνια, αλλά ο χρόνος δεν είχε μειώσει τη σφοδρότητά της. Η λαφυραγωγία ξεπέρασε κάθε προσδοκία. Τα πλούτη που είχαν αφαιρεθεί από όλες τις ελληνικές πόλεις της Μεσογείου όλα αυτά τα χρόνια, τώρα επέστρεφαν υπερτριπλάσια στην Αυτοκρατορία. Τουλάχιστον 300 πλοία γέμισαν από λάφυρα και αιχμαλώτους. Το κάστρο και όλα τα τζαμιά του Χάνδακα κατεδαφίσθηκαν και η πόλη επανιδρύθηκε σε νέα θέση.

Η μεγαλόνησος εποικίστηκε εκ νέου από χριστιανούς Έλληνες & Αρμένιους. Πολλοί πατρίκιοι, άρχοντες και στρατιωτικοί έλαβαν ειδικά προνόμια προκειμένου να εγκατασταθούν μόνιμα εκεί, αποτελώντας πλέον την άρχουσα τάξη του νησιού. Επίσης απεστάλη μεγάλος αριθμός κληρικών και ιεραποστόλων οι οποίοι επανίδρυσαν νέες εκκλησίες και άρχισαν συστηματικό εξελληνισμό και εκχριστιανισμό της Κρήτης.

Μετά την επιστροφή του στην Βασιλεύουσα τελέσθηκε μεγαλειώδης θρίαμβος στον Ιππόδρομο ενώπιον του αυτοκράτορα Ρωμανού. Τελευταίοι στην μακρά σειρά των παρελαυνόντων στρατιωτών, ακολουθούσαν οι αιχμάλωτοι, με πρώτο τον εμίρη Αμπντελ-Αζίζ, με ξυρισμένο το κεφάλι του σε ένδειξη ταπείνωσης. Μετά την παρέλαση ωστόσο, ο αυτοκράτορας φέρθηκε μεγαλόψυχα στο εμίρη.

Παρά το γεγονός ότι εκείνος αρνήθηκε να ασπασθεί τον Χριστιανισμό, του δόθηκε η ελευθερία να τελεί ελεύθερα τα θρησκευτικά του καθήκοντα και παρεχώρησε αρκετά κτήματα κοντά στην Κωνσταντινούπολη, τα οποία θα του απέδιδαν άφθονα εισοδήματα για το υπόλοιπο της ζωής του. Ο γιός του ο Ανεμάς, ωστόσο, όπως και όλοι οι απόγονοί του, βαπτίσθηκαν Χριστιανοί, κατετάγησαν στο επίλεκτο σώμα των «Λωρικάτων» και θα υπηρετούσαν πιστά την Αυτοκρατορία σε όλες τις μάχες που θα ακολουθούσαν με την επωνυμία των Ανεμάδων.

Αναμφίβολα, η ανάκτηση της Κρήτης υπήρξε ένα από τα λαμπρότερα στρατηγικά επιτεύγματα και μία από τις ενδοξότερες σελίδες της ιστορίας μας και οφειλόταν αποκλειστικά και μόνο στην λεπτομερή προπαρασκευή της εκστρατείας και τη στρατηγική ικανότητα του Νικηφόρου Φωκά, ο οποίος σύντομα θα καθόταν στον θρόνο και με τις διαρκείς νίκες του θα γινόταν ευρύτερα γνωστός στον ελληνο-αραβικό κόσμο, με το όνομα «Ελ-Νικφούρ» στους δεύτερους και ως, «Ο Λευκός Θάνατος των Σαρακηνών» στους πρώτους, εξαιτίας του λευκού μανδύα που συνήθιζε να φορά στην επίσημη πολεμική στολή του. Η σημαντικότερη όμως, κληρονομιά που άφησε ήταν η εκπλήρωση μίας μακροχρόνιας υποχρέωσης προς την πατρίδα και ένα βαρύ χρέος σε εμάς τους υπόλοιπους, «διπλό-τριπλό θα πάρουμε αυτό που μας επάρθη».

Πηγές:

  • Χρήστος Μακρυπούλιας, «Byzantine Expeditions against the Emirate of Crete»
  • Warren T. Treadgold, «A History of the Byzantine State and Society».
  • Ostrogorsky, «History of the Byzantine State».
  • Θεοχάρης Ε. Δετοράκης, «Ιστορία της Κρήτης».
  • Vasiliev, «History of the Byzantine Empire».
  • J. Norwich, «Byzantium – The Apogee».
  • Λέοντος του Διακόνου, «Ιστορίαι».

2 thoughts on “Η απελευθέρωση της Κρήτης από τους Σαρακηνούς και η πολιορκία του Χάνδακα.

    • Author gravatar

      Σπουδαίες αναρτήσεις αλλά δεν δίνεται η δυνατότητα αναδημοσιεύω οπότε αυτό δεν είναι ιστοριση αλλά ανιστοριση, ,αν είναι τεχνικό το Ζήτημα δώστε λύση άλλως μην αναρτάται μοιάζει με επίδειξη…

      • Author gravatar

        Καλησπέρα σας. Το περιεχόμενο του Site ειναι προστατευόμενο. Αν θέλετε να αναδημοσιεύσετε ένα άρθρο, αυτο ειναι μεγάλη μας χαρά. Αυτό ειναι εφικτό με την αντιγραφή του αντίστοιχου link και την κοινοποίηση του. Από την άλλη πλευρά το να αντιγράφει, κάποιος, το περιεχόμενο ενός άρθρου και να το αναδημοσιεύει, αυτό όχι δεν το επιτρέπουμε. Σας ευχαριστώ πολύ είμαστε στην διάθεση σας για οτιδήποτε άλλο χρειαστείτε.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected! Copyright @2020 Ιστορικές Μνήμες. All Rights Reserved.