Νεότερη Ελληνική Ιστορία
15 Αυγούστου 1940. Το χρονικό του «άνανδρου» τορπιλισμού της «Έλλης».

15 Αυγούστου 1940. Το χρονικό του «άνανδρου» τορπιλισμού της «Έλλης».

Από τον Απρίλιο του 1939 η Ιταλία είχε προσαρτήσει την Αλβανία. Στις 10 Ιουνίου του 1940 κήρυξε τον πόλεμο στη Γαλλία και στην Αγγλία. Όλα τα εδαφικά κέρδη στις Άλπεις βέβαια  τα πήραν οι Γερμανοί  και ο Μουσολίνι ήλπιζε ότι θα «ρεφάρει» με εδάφη άλλων χωρών. Την ημέρα της κήρυξης του πολέμου στην Γαλλία, ο Μουσολίνι έλεγε στον λόγο που εκφώνησε, «Δηλώνω κατηγορηματικά ότι η Ιταλία δεν σκοπεύει να παρασύρει στη σύρραξη άλλους λαούς που συνορεύουν με αυτήν από ξηρά ή θάλασσα. Η Ελβετία, η Γιουγκοσλαβία, η Τουρκία και η Ελλάδα, ας σημειώσουν αυτά τα λόγια. Εξαρτάται από αυτές και μόνον αυτές το αν θα πραγματοποιηθούν ή όχι».

Από τον Ιούνιο ο Ελληνικός Στόλος δεχόταν επιθέσεις από την ιταλική αεροπορία. Πέντε συνολικά επιθέσεις «εκφοβισμού» των Ιταλών σε Κορινθιακό, Ναύπακτο ακόμη και στον Σαρωνικό, δοκίμαζαν τα «νεύρα» του Βασιλικού Πολεμικού Ναυτικού. Στις 10 Αυγούστου «φτάνει» στην Ρώμη η είδηση για τη δολοφονία του Νταούτ Χότζα, ενός επικηρυγμένου ληστή και καταζητούμενου για φόνους και ένοπλες ληστείες σε Ελλάδα και Αλβανία. Αυτόν παρουσίασε ο ιταλικός Τύπος ως «μεγάλο πατριώτη που δολοφονήθηκε από Έλληνες πράκτορες που δρούσαν σε Αλβανικό έδαφος».

Εικόνα: Το “εύδρομον” καταδρομικό «Έλλη» στο λιμάνι της Τήνου.

Στην πραγματικότητα τον είχαν σκοτώσει δυο Αλβανοί συνεργεί του, πιθανών έπειτα από οδηγίες του Ιταλικού Υπουργείου των εξωτερικών. Στις 14 Αυγούστου, το Αθηναϊκό Πρακτορείο μετέδιδε το μακροσκελές ποινικό μητρώο του Αλβανού «πατριώτη», ενώ την ίδια μέρα, ο  πρέσβης μας στη Ρώμη Ιωάννης Πολίτης ειδοποιούσε το Ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών, πως το φερέφωνο του Ιταλικού καθεστώτος, ο δημοσιογράφος Γκάιντα, με άρθρο του, ξεκινούσε γενική επίθεση κατά της Ελλάδας.

Η ημέρα της Πανάγιας.

Η ημέρα είναι 15 Αυγούστου 1940 ώρα 08.23. Ο Ελληνισμός γιορτάζει, από άκρη σε άκρη, τη γιορτή της Μεγαλόχαρης σε όλη την Ελλάδα. Το κλίμα κανονικά θα έπρεπε να είναι χαρούμενο. Πίσω όμως από τα χαμόγελα ο περισσότερος κόσμος είχε ένα βάρος στη ψυχή του. Ένα κακό προαίσθημα. Τα μηνύματα δεν είναι ενθαρρυντικά. Η κατάσταση στην Ευρώπη είναι έτοιμη να ξεφύγει από κάθε έλεγχο. Οι Γερμανοί έχουν εισβάλει στην Πολωνία. Ο Χίτλερ ξεναγήθηκε σαν κατακτητής στο Παρίσι, η κεντρική Ευρώπη στενάζει κάτω από την μπότα της Βέρμαχτ, ο αητός της Λουφτβάφε, βομβαρδίζει την Αγγλία και η τεράστια γερμανική μηχανή έπαιρνε μπροστά για να κατευθυνθεί Ανατολικά και να κατατροπώσει τους Σοβιετικούς.

Ο κυβερνήτης, Αντιπλοίαρχος Τζουζέπε Αϊκάρντι, δεν ξεκολλούσε το πρόσωπο του από το περισκόπιο. Είχε φορέσει το καπέλο του ανάποδα, με το γείσο προς τα πίσω και το μάτι του παρακολουθούσε συνέχεια την επιφάνεια της θάλασσας. Βρισκόταν στα όρια του βάθους περισκοπικής κατάδυσης. Μέσα στο κύτος δεν ακουγόταν ούτε ανάσα. Κανένας από το πλήρωμα δεν μιλούσε. Είχαν ιδρώσει. Ο σηματωρός σκούπισε τον ιδρώτα του με την ανάστροφη της παλάμης του και συνέχισε να ακούει το σόναρ.

Ένας λύκος που παραμόνευε το θύμα του. Ένα ψυχρό πράσινο φως, φώτιζε την γέφυρα του υποβρυχίου, στο κέντρο πληροφοριών μάχης. Τα νεύρα ήταν τεντωμένα. Ο Τζουζέπε Αϊκάρντι περίμενε. Στον σταυρό του περισκοπίου του ένα ελαφρύ καταδρομικό στην επιφάνεια της θάλασσας, ήταν συνέχεια «κλειδωμένο». Στην αρχή της πλώρης του, δίπλα από την άγκυρα, με μικρά γράμματα, έγραφε «Έλλη». Την νεκρική σιωπή έσπασε μια φωνή από τον ασύρματο. Ήταν στα ιταλικά και ο βόμβος έδειχνε πως ήταν από κάποιο αναγνωριστικό αεροπλάνο που πετούσε κάπου κοντά κάνοντας κύκλους.

Εικόνα: Το Ιταλικό υποβρύχιο «Ντελφίνο».

«Όλα είναι εντάξει μπορείτε να πυροδοτήσετε. Τι άνθρωποι είναι αυτοί στην προκυμαία. Πετούσα από πάνω τους και με χαιρετούσαν. Σενιόρε επιστρέφω στη Λέρο. Το πλοίο είναι πλέον δικό σας. Τέλος» Ο κυβερνήτης του Ιταλικού υποβρυχίου «Ντελφίνο», είχε πάρει σαφέστατες διαταγές κατευθείαν από τον Διοικητή των Δωδεκανήσων, Τσέζαρε Μαρία Ντε Βέκκι, ανώτατο στέλεχος του Ιταλικού φασιστικού κόμματος. Ξανακοίταξε μέσα από το περισκόπιο του και έδωσε τη μοιραία διαταγή, «Fuoco».

«Τορπίλη, Τορπίλη, Τορπίλη!!!»

Στη Γέφυρα του 98 μέτρων του «Έλλη» ο κυβερνήτης, Πλοίαρχος Χατζόπουλος, ενημερωνόταν για τις τελευταίες λεπτομέρειες της απόβασης του τιμητικού αγήματος που θα συνόδευε τη λιτάνευση της εικόνας της Παναγίας στο νησί. Τα αυτιά των ναυτών, των αξιωματικών και του κυβερνήτη στη γέφυρα έκαναν κάποια ώρα να επεξεργαστούν τη φωνή που άκουσαν από τον οπτήρα. «Τορπίλη, Τορπίλη, Τορπίλη!!!»

Πρόλαβαν να διακρίνουν το ίχνος της τορπίλης «053 Whitehead Fiume» κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας να πλησιάζει. Η πρώτη έκρηξη έκανε τους πάντες να γυρίσουν το βλέμμα προς τη προκυμαία. Η δεύτερη  ήταν ισχυρότερη. Έσκασε το καζάνι, ο λέβητας, κάτω από την ίσαλο γραμμή του πλοίου και μια τρύπα διαμέτρου δύο μέτρων ανάμεσα στα δύο φουγάρα, έγινε ορατή ακόμη και από την ακτή.

Μαύρος πυκνός καπνός κάλυψε τον ουρανό πάνω από το πλοίο. Οι ναύτες πηδούσαν από το κατάστρωμα να σωθούν. Οι φλόγες έβγαιναν απειλητικές από τα σωθικά του καραβιού. Στην προκυμαία ο κόσμος δεν πίστευε αυτό που έβλεπε. Οι βάρκες που πλησίαζαν τα δύο παραπλέοντα επιβατηγά ατμόπλοια, τον «Έσπερο και την «Έλση», για να παραλάβουν τους επιβάτες, έμειναν με τα κουπιά όρθια. Η απόλυτη καταστροφή.

Εικόνα: Ο τορπιλισμός της Έλλης όπως τον απαθανάτισε ο φωτογραφικός φακός.

Μετά τις εκρήξεις μια σιωπή έπεσε στο λιμάνι. Ακουγόταν μόνο ο αέρας και από μακριά τα ουρλιαχτά των τραυματισμένων ναυτών. Από τα δυο ατμόπλοια που ήταν  γεμάτα με  προσκυνητές ο κόσμος άρχισε να φωνάζει, γιατί είδαν ότι  το ιταλικό υποβρύχιο είχε εξαπολύσει δύο άλλες τορπίλες με στόχο τα δυο επιβατηγά πλοία. Οι τορπίλες δεν βρήκαν στόχο. Η μία πέρασε δίπλα από την πλώρη του «Έσπερου»  και η άλλη κάτω από τα ύφαλα  της «Έλσης», ενώ οι τορπίλες διέγραψαν την πορεία τους και καρφώθηκαν εκκωφαντικά στον λιμενοβραχίονα.

Η «Έλλη» που είχε πάρει μέρος και στην «Μικρασιατική Εκστρατεία», πήρε κλίση 15 μοιρών και φλεγόμενη άρχισε να βυθίζεται μία ώρα και ένα τέταρτο μετά το πρώτο χτύπημα. Από την επίθεση του «Ντελφίνο» σκοτώθηκαν ένας υπαξιωματικός και οκτώ ναύτες του «Έλλη», ενώ οι τραυματίες ανήλθαν στους 24, ενώ μία γυναίκα, που βρισκόταν στην παραλία, πέθανε από καρδιακή προσβολή μετά την έκρηξη της δεύτερη τορπίλης στην προκυμαία.

Η επόμενη μέρα και οι αντιδράσεις.

Ο τορπιλισμός προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων σ΄ όλη την Ευρώπη. Οι Ιταλοί αναγκάστηκαν να αναδιπλωθούν. Επικαλέστηκαν Βρετανική προβοκάτσια για να παρασυρθεί η Ελλάδα στον πόλεμο. Στο ημερολόγιό του, ο υπουργός Εξωτερικών του Μουσολίνι, κόμης Τσιάνο, αναζητούσε την υστεροφημία λέγοντας, «Αυτός ο μέθυσος Ντε Βέκι φταίει». Μετά την εκτέλεση της αποστολής του, το «Ντελφίνο» απομακρύνθηκε χωρίς να γίνει γνωστή η ταυτότητά του. Μετά από λίγες ώρες κατέπλευσε στη Σύρο, αλλά αναχώρησε αμέσως άπρακτο, καθώς δεν υπήρχε κανένα πλοίο στο λιμάνι του νησιού. Το «Ντελφίνο» επέστρεψε εσπευσμένως στη Λέρο με διαταγή των ιταλικών αρχών, ακυρώνοντας την αποστολή του στην Κόρινθο.

Η επιχείρηση δεν φαίνεται να ήταν σε γνώση των πολιτικών αρχών της Ρώμης, πλην ίσως του Μουσολίνι. Η έρευνα που διενήργησαν δύτες του Πολεμικού Ναυτικού, έδειξε ότι η τορπίλες ήταν ιταλικές και επομένως η επίθεση έγινε από ιταλικό υποβρύχιο. Η κυβέρνηση Μεταξά τήρησε απόλυτα μυστικό το πόρισμα της έρευνας, για να μην προκαλέσει την Ιταλία και διαταράξει την ουδετερότητα της Ελλάδας. Τελικά, δημοσιοποιήθηκε στις 30 Οκτωβρίου 1940, δύο ημέρες μετά την ιταλική επίθεση εναντίον της Ελλάδας. Παρά ταύτα, από την πρώτη στιγμή η ελληνική κοινή γνώμη δεν είχε καμία αμφιβολία για την εθνικότητα του υποβρυχίου.

Εικόνα: Από την επόμενη κιόλας ημέρα το συμβάν είχε γίνει πρωτοσέλιδο.

Ο τορπιλισμός της «Έλλης» θεωρείτε σήμερα ως το πρώτο μεγάλο λάθος των Ιταλών, τόσο σε στρατιωτικό όσο και σε πολιτικό επίπεδο στην δράση τους εναντίων της «ουδέτερης», μέχρι τότε, Ελλάδας. Στα απομνημονεύματά του, ο Ιταλός πρεσβευτής στην Αθήνα Εμανουέλε Γκράτσι σημείωσε πως, «Το έγκλημα της Τήνου είχε αποτέλεσμα, για να μην πω πως έκανε το θαύμα, να δημιουργηθεί στην Ελλάδα μια ενότητα ψυχών. Μοναρχικοί και Βενιζελικοί, οπαδοί κι αντίπαλοι της 4ης Αυγούστου, πείστηκαν πως ο πιο επικίνδυνος εχθρός για την Ελλάδα ήταν η Ιταλία. Και πως, αν δε γινόταν ν’ αποφευχθεί μια σύγκρουση με την Ιταλία, θα ήταν προτιμότερο ν’ αντιμετωπιστεί ο εχθρός με ανδρισμό, παρά να υποχωρήσει το ελληνικό έθνος σε κάποιον που δε δίσταζε να μεταχειριστεί τέτοια μέσα».

Η μοίρα όμως του «Ντελφίνο» δεν έμελλε να είναι καλύτερη από εκείνη της αδικοχαμένης «Έλλης». Στις 23 Μαρτίου 1943 και ενώ το υποβρύχιο «Ντελφίνο» επιχειρούσε στον Τάραντα στη Νότια Ιταλία, βυθίστηκε παρασύροντας μαζί του και τα 28 μέλη του πληρώματος, που είχαν συμμετάσχει στον τορπιλισμό της «ΕΛΛΗΣ». Ο μόνος επιζών ήταν ο πρώην κυβερνήτης Τζουζεπε Αικάρντι, ο οποίος, αμέσως μετά τον τορπιλισμό του ελληνικού πλοίου, είχε παραδώσει τη διοίκηση στον Μάριο Βιολάντε.

Ο ίδιος το 1960 δήλωσε πως, «Δεν είχα ούτε δισταγμό ούτε ταλάντευση. Είχα συνείδηση ότι εκτελώ μια στρατιωτική διαταγή, η οποία δεν έδινε περιθώρια για αμφιβολίες. Σήμερα τρέφω για την Ελλάδα αισθήματα συμπάθειας και θαυμασμού, αλλά τότε, πέρα από κάθε αμφιβολία βρισκόμασταν σε αντίθετα στρατόπεδα. Από ότι ήξερα η διαταγή που είχα πάρει μπορούσε να αποτελεί το προοίμιο για μια άμεση, κανονική είσοδο της χώρας στον πόλεμο».

Από το 1945, ανήμερα της βύθισής του, τελείται σχετική επιμνημόσυνη δέηση, με ρίψεις στεφάνων πάνω από τον υγρό τάφο του. Σήμερα διατηρείται ως μοναδικό κειμήλιο του πλοίου μικρό πυροβόλο επιφανείας δίπλα από το μνημείο ηρώων του Έλλη στον εσωτερικό λιμενοβραχίονα της Τήνου και στο σημείο που εξερράγη η πρώτη τορπίλη του Ιταλικού υποβρυχίου, καθώς επίσης και τμήματα της τορπίλης σε ειδικό υπόγειο εκθεσιακό χώρο του Ναού της Παναγίας της Τήνου.

Εικόνα: Το πρώην Ιταλικό πλοίο, “Ευγένιος της Σαβοΐας”, παραχωρήθηκε στην Ελλάδα το 1950 σαν μέρος των Ιταλικών επανορθώσεων σε αντικατάσταση του τορπιλισθέντος “Έλλη”.

Το 1950 στα πλαίσια των πολεμικών επανορθώσεων και σε αντικατάσταση αυτού η Ιταλία παραχώρησε στην Ελλάδα το Καταδρομικό «Ευγένιος της Σαβοΐας» το οποίο μετονομάστηκε σε «Έλλη II» τον Ιούνιο του 1951 όπου και ύψωσε την Ελληνική σημαία. Tην περίοδο 1955-1956 το ναυάγιο του Έλλη ανελκύσθηκε τμηματικά και πουλήθηκε ως «σκραπ». Σήμερα στον βυθό δεν υπάρχει ούτε ίχνος του. Το έτος 1985 Έλληνες δύτες ανακάλυψαν στο βυθό της Τήνου τα απομεινάρια της ιταλικής τορπίλης που βύθισε την Έλλη. Το εύρημα εκτίθεται στο Ναυτικό Μουσείο Πειραιώς.

Πηγές:

  • Η Ιταλική επίθεση, «Η Λευκή Βίβλος 1940», διαθέσιμο PDF στο διαδίκτυο.
  • Heinz Richter, «Η Ιταλο-Γερμανική επίθεση εναντίον της Ελλάδος».
  • Εμμανουέλε Γκράτσι, «Η αρχή του τέλους. Η επιχείρηση της Ελλάδας»
  • Αρχείο ντοκιμαντέρ της ΕΡΤ, «Εικόνες του Eλληνοϊταλικού Πολέμου».
  • Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού, «Ο τορπιλισμός της Έλλης».

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected! Copyright @2020 Ιστορικές Μνήμες. All Rights Reserved.