Νεότερη Ελληνική Ιστορία
Σπυρίδων Καγιαλές. Ένα λαμπρό παράδειγμα για της γενιές που έρχονται.

Σπυρίδων Καγιαλές. Ένα λαμπρό παράδειγμα για της γενιές που έρχονται.

Στα μέσα του 19ου αιώνα το Κρητικό Ζήτημα κυριαρχούσε στα διεθνή νέα. Οι Κρητικοί, μην υποφέροντας «την σκληρά των Οθωμανών τυραννία», επαναστατούσαν με κάθε ευκαιρία. Το 1878 με τη «Σύμβαση της Χαλέπας», ένα από τα πράγματα που πέτυχαν ήταν η δέσμευση του Σουλτάνου πως η Κρήτη θα αστυνομευόταν μόνο από Κρητικούς. Αποφασίστηκε μάλιστα η δημιουργία του πρώτου σώματος Χωροφυλακής, το οποίο θα ήταν επανδρωμένο μόνον από κατοίκους της Κρήτης, χριστιανούς και μουσουλμάνους.

Ωστόσο, οι Τουρκικές «δεσμεύσεις» δεν κράτησαν για πολύ. Αργότερα το 1889, ο Σουλτάνος, φρόντισε να αποδείξει «εμπράκτως» την αναξιοπιστία του, καταργώντας το συγκεκριμένο άρθρο της σύμβασης, που όριζε ότι η Κρήτη θα αστυνομευόταν μόνο από Κρητικούς. Μάλιστα ανέθεσε στον συνταγματάρχη Χασάν Ταχσίν την αστυνόμευση της Κρήτης, θέτοντάς τον επικεφαλή ενός σώματος 200 ανδρών που στρατολογήθηκε στη Μακεδονία.

Εικόνα: Το ηρωικό “Ολοκαύτωμα της Μονής Αρκαδίου”, κατά την επανάσταση του 1866, αποτέλεσε ένα ακόμα δείγμα της Οθωμανικής Βαρβαρότητας.

Σε αυτό το σημείο, προς αποφυγήν παρεξηγήσεων, θα πρέπει να διευκρινιστεί πως ο προαναφερόμενος «συνταγματάρχης», δεν είναι άλλος από τον μελλοντικό Χασάν Ταχσίν Πασά, μελλοντικό διοικητή της 8ης Στρατιάς του «Αυτοκρατορικού» Οθωμανικού Στρατού της Μακεδονίας, ο οποίος τη νύχτα της 26ης προς 27 Οκτωβρίου 1912, με το Ιουλιανό ημερολόγιο, υπέγραψε την παράδοση της Θεσσαλονίκης στον προελαύνοντα Ελληνικό Στρατό. Αλλά όποιος θέλει να μάθει περισσότερες πληροφορίες για αυτό το θέμα μπορεί να διαβάσει το άρθρο μας σχετικά με την «Απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης» πατώντας εδώ.

Αμέσως οι «δυνάμεις διατήρησης της τάξεως», ξέσπασαν την οργή τους στον άμαχο πληθυσμό. Ένα απίστευτο κύμα τρομοκρατία σε βάρος των Χριστιανών, τόσο από τις επίσημες δυνάμεις κατοχής, όσο και από φανατικούς Τουρκοκρήτικους, όξυνε έτη περισσότερο την ένταση στην «Μεγαλόνησο». Φυλακίσεις, δολοφονίες, απαγωγές και εμπρησμοί ήταν στην ημερήσια διάταξη και τα πράγματα πήγαιναν από το κακό στο χειρότερο.

Από την άλλη πλευρά, οι σφαγές των Αρμενίων από τους Τούρκους, τον Ιανουάριο του 1895, συγκλόνισαν τόσο τους Ευρωπαίους αλλά και τους Κρήτες, οι οποίοι πλέον διαπίστωναν ότι η «καταρρέουσα» Οθωμανική Αυτοκρατορία, ήταν δυνατό να κάνει κατι ανάλογο και στην Κρήτη. Έτσι αποφάσισαν να οργανώσουν ένα νέο κίνημα, ώστε να προλάβουν μια επέμβαση της «Υψηλής Πύλης» στο νησί, την ώρα που εκείνη είχε την προσοχή της στραμμένη σε άλλα μέτωπα.

Όμως ανάλογες προετοιμασίες έκαναν όμως και οι Οθωμανοί, οι οποίοι αντικατέστησε τον ιδιαίτερα σκληρό «Γενικό Διοικητή της Κρητης», Μαχμούτ, με το χριστιανό Αλέξανδρο Καραθεοδωρή, ο οποίος ερχόταν στην Κρήτη για μια δεύτερη θητεία, επιχειρώντας να εφαρμόσει το φιλελεύθερο πνεύμα των «Μεταρρυθμίσεων», το λεγόμενο «Tanzimat». Σύντομα όμως έχασε τον έλεγχο, καθώς οι Τουρκοκρητικοί αντέδρασαν έντονα και άρχισαν ένα όργιο τρομοκρατίας με στόχο να γίνει ανεξέλεγκτη η κατάσταση και να αντικατασταθεί ο Καραθεοδωρή.

Όπως μάλιστα καταγράφει επιγραμματικά ο Μισέλ Λεριτιέ στην «Ιστορία των διμερών διπλωματικών σχέσεων», «Οι Μουσουλμάνοι είχαν εξεγερθεί κατά του Βαλή Καραθεοδωρή Πασά. Οι χωροφύλακες αρνούνταν να τον υπακούσουν. Ο δε στρατιωτικός διοικητής ενεργούσε σχεδόν εναντίον του. Ακολούθησαν πολλές δολοφονίες Χριστιανών, όπως και συγκρούσεις μεταξύ Μουσουλμάνων και Χριστιανών. Ο Βαλής είχε υπερκεραστεί από τις εξελίξεις».

Εικόνα: Ο Αλέξανδρος Καραθεοδωρής πασάς, ήταν Έλληνας διπλωμάτης και πολιτικός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, στις αρχές του 19ου αιώνα που είχε διατελέσει Ηγεμόνας Σάμου και Γενικός Διοικητής Κρήτης.

Η Κρητική επανάσταση του 1895.

Σ’ εκείνη ακριβώς την περίοδο επανέρχεται μια παλιότερη ιδέα που είχε αρχίσει να διαμορφώνεται μερικά χρόνια πριν. Ο Σφακιανός επαναστάτης Μανούσος Κούνδουρος συγκροτεί τη «Μεταπολιτευτική Επιτροπή», με στόχο η Κρήτη να  αυτονομηθεί, αρχικά και όταν οι συνθήκες θα ευνοούσαν το εγχείρημα, να τεθεί η πρόταση της πολυπόθητης «Ένωσης». Οι «Μεταπολιτευτικοί» θεωρούσαν ότι αυτή η θέση θα εύρισκε σύμφωνους τους εκπροσώπους των Μεγάλων Δυνάμεων, ώστε να ενισχύσουν την προσπάθεια εκδίωξης των Τούρκων.

Ο Κούνδουρος μάλιστα, υπέβαλε της προτάσεις του στις 10 Σεπτεμβρίου 1895 στη «Γενική Συνέλευση», με τις οποίες ζητείτο η αυτονομία της Κρήτης, με υποτέλεια φόρου στο Σουλτάνο. Μπροστά στα αδιέξοδα, το ψήφισμα εγκρίθηκε, παρά τις αντιρρήσεις που είχαν πολλοί άλλοι επαναστάτες. Η πράξη θεωρήθηκε από την Οθωμανική πλευρά ευθέως επαναστατική και άρχισε ένα νέο όργιο τρομοκρατίας, με τις σφαγές να είναι καθημερινό φαινόμενο. Έτσι λοιπόν, οι Κρήτες πήραν και πάλι τα όπλα και μια ακόμη επανάσταση ήταν γεγονός. Την άνοιξη του 1896 η Πύλη προχωρεί στην αντικατάσταση του Καραθεοδωρή από τον Τουρχάν πασά, αλλά οι κάτοικοι του νησιού είναι πλέον αποφασισμένοι να καταλύσουν, εδώ και τώρα, την Οθωμανική τυραννία.

Η «Μεταπολιτευτική Επιτροπή» σημείωσε σημαντικές πολεμικές επιτυχίες, με κυριότερη την πολιορκία του Βάμου, τον Μαΐο του 1896. Η ήττα αυτή προκάλεσε την οργή του τουρκικού όχλου, ο οποίος επιτέθηκε εναντίον των Χριστιανών. Οι βαρβαρότητες και οι σφαγές των Τούρκων δεν περιορίστηκαν μόνο στα Χανιά, αλλά επεκτάθηκαν και σε χωριά της Κυδωνίας, της Κισάμου και της Πεδιάδας του Ηρακλείου. Τα γεγονότα αυτά προκάλεσαν την έντονη αντίδραση των Μεγάλων Δυνάμεων, γι’ αυτό και κατέπλευσαν στο λιμάνι των Χανίων ένα αγγλικό, ένα γαλλικό, ένα ρωσικό, ένα ιταλικό και ένα αυστριακό πολεμικό πλοίο. Υπό την πίεση των Ευρωπαίων ο σουλτάνος Αβδούλ Χαμίτ Β’, ο λεγόμενος «Ερυθρός Σουλτάνος», αναγκάστηκε να δεχτεί τα αιτήματα των Κρητικών.

Αυτά ήταν να διοριστεί χριστιανός διοικητής στην Κρήτη για πέντε χρόνια με την έγκριση των Δυνάμεων, να συγκαλείτε κάθε δύο χρόνια συνέλευση αντιπροσώπων των κατοίκων, οι Κρητικοί να έχουν δικαίωμα να ψηφίζουν τους νόμους και τον προϋπολογισμό, να διοριστούν Χριστιανοί υπάλληλοι σε αναλογία 2/3, να υπάρχει δικαστική ανεξαρτησία και να αναδιοργανωθεί η χωροφυλακή από Ευρωπαίους αξιωματικούς.

Εικόνα: Φωτογραφία των κατεστραμμένων Χανίων, από τα αρχεία του αμερικανικού Κογκρέσου. Διακρίνεται ένας επιζήσας Χριστιανός σε απόγνωση ανάμεσα στα ερείπια του σπιτιού του.

«Ποτέ μην πιστεύεις τίποτε».

Η Οθωμανική Αυτοκρατορία παρότι συμφώνησε στο νέο «νόμο», έκανε ό,τι μπορούσε προκειμένου να τον υπονομεύσει. Έτσι λοιπόν, η «Πύλη», άρχισε με πολύ αργούς ρυθμούς να εφαρμόζει τις συμφωνίες, στις οποίες οι Τουρκοκρητικοί αντέδρασαν με εμπρησμούς και δολοφονίες στο Ηράκλειο, στο Ρέθυμνο και στα Χανιά. Η κατάσταση έγινε δραματική στις 23 και 24 Ιανουαρίου 1897, όταν ξέσπασαν άγριες σφαγές στα Χανιά και πυρολύθηκε η Επισκοπή και η χριστιανική συνοικία στο κέντρο της πόλης.

Τότε εκατό περίπου επαναστάτες συγκεντρώθηκαν στο Ακρωτήρι αποφασισμένοι να διεκδικήσουν με κάθε μέσο την Ένωση. Το ψήφισμα των πληρεξουσίων στις 25 Ιανουαρίου στο Ακρωτήρι κήρυσσε την κατάλυση της τουρκικής κατοχής και καλούσε τον Έλληνα βασιλιά να καταλάβει το νησί. Τις επόμενες μέρες έφτασαν στο Ακρωτήρι και άλλοι ένοπλοι σχηματίζοντας έτσι ένα μεγάλο επαναστατικό στρατόπεδο. Οι λόγοι της επιλογής του Ακρωτηρίου ήταν ότι βρισκόταν κοντά στα Χανιά και ότι οι κατέχοντες τη θέση αυτή μπορούσαν να παρακολουθούν κάθε κίνηση από την πόλη και προς αυτήν, ενώ το στρατόπεδο οργανώθηκε από τους Αντώνιο Σήφακα, Ελευθέριο Βενιζέλο, Νικόλαο Πιστολάκη, Κωστή Φούμη και Γεώργιο Μυλωνογιάννη.

Ο κίνδυνος «περιπλοκής» του «Κρητικού ζητήματος» έκανε τις δυνάμεις να αποφασίσουν τη διεθνή κατοχή των πόλεων Χανίων, Ρεθύμνου και Ηρακλείου. Η νέα αυτή εξέλιξη οδήγησε το βασιλιά Γεώργιο Α΄ και την κυβέρνηση Δηλιγιάννη να επέμβουν άμεσα. Εκστρατευτικό σώμα 1500 ανδρών μ’ επικεφαλής τον συνταγματάρχη και υπασπιστή του βασιλιά Τιμολέοντα Βάσσο, αποβιβάστηκε την 3η Φεβρουαρίου 1897 στο Κολυμπάρι, ενώ από το Ρέθυμνο και το Ηράκλειο στάλθηκαν εθελοντές και πολεμοφόδια.

Ο Βάσσος ανακοινώνει την εντολή που έχει να καταλάβει το νησί στο όνομα του βασιλιά των Ελλήνων, ενώ οι Μεγάλες Δυνάμεις τον ειδοποιούν να μην πλησιάσει την πόλη σε ακτίνα μικρότερη των έξι χιλιομέτρων. Η απόβαση του ελληνικού στρατού προκάλεσε την αντίδραση των Μεγάλων Δυνάμεων και ιδιαίτερα του Κάιζερ της Γερμανίας. Μετά από τις μεταξύ τους διαβουλεύσεις έγιναν δεκτές οι ρωσικές προτάσεις, δηλαδή να κηρυχθεί η Κρήτη αυτόνομη με την επικυριαρχία του Σουλτάνου και να αποσυρθούν οι ελληνικές δυνάμεις από το νησί.

Εικόνα: Ο Μανούσος Κούνδουρος ήταν Έλληνας επαναστάτης και πολιτικός. Ήταν μεγάλη ηγετική και πολιτική μορφή της Κρήτης, εμπνευστής της ιδέας της αυτονομίας της Κρήτης, ως μεταβατικής φάσης στην πορεία προς την Ένωση με την Ελλάδα.

Ο «βομβαρδισμός» του Ακρωτηρίου και το «παράδειγμα» του Καγιαλέ.

Οι Μεγάλες Δυνάμεις για να αποτρέψουν τη σύγκρουση των δύο αντιπάλων δημιούργησαν ουδέτερη ζώνη στο Ακρωτήρι μεταξύ Κρητικών και Τουρκοκρητικών. Ο Ιμπραήμ πασάς προκάλεσε έντεχνα συμπλοκή με τους επαναστάτες, τους οποίους παρέσυρε όταν οι Μουσουλμάνοι υποχώρησαν στην ουδέτερη ζώνη. Οι ναύαρχοι του στόλου των Δυνάμεων απαίτησαν να αποσυρθούν οι επαναστάτες στις προηγούμενες θέσεις τους, πράγμα που εκείνοι αρνήθηκαν.

Έτσι λοιπόν φτάσαμε στο ξημέρωμα της 9ης Φεβρουαρίου 1897. Η Κρήτη κυριολεκτικα «έβραζε». Της πρώτες πρωινές ώρες, ο Ιταλός Κανεβάρο, επικεφαλής των ναυάρχων των «Μεγάλων Δυνάμεων», άρχισε το βομβαρδισμό του επαναστατικού στρατοπέδου. Μετα από λίγη ώρα, μία οβίδα κτυπά πλησίον της βάσης του ιστού, όπου έχει υψωθεί η Ελληνική σημαία, την οποια και κατέρριψε. Βλέποντας το αυτό, ο οπλίτης Σπυρίδων (Σπύρος) Καγιαλές, με μεγάλο κίνδυνο για την ζωή του, «εκτινάσσεται» μέσα στην «πύρινη κόλαση» του βομβαρδισμού και ξαναστήνει τον ιστό ώστε η γαλανόλευκη να κυματίζει και πάλι περήφανη.

Δεν περνά πολύ ώρα και μια νέα οβίδα ανατρέπει και πάλι τον ιστό, αλλά και πάλι ο Καγιαλές, σε πείσμα όλων, τον ξαναστήνει όπως πριν. Όπως μας παραθέτει ο Ιταλός ναύαρχος, Κανεβάρο, στα απομνημονεύματα του, «Οι πυροβολητές έβαζαν στοιχήματα για το ποιος ανάμεσα τους θα κατάφερνε να ανατρέψει οριστικά την σημαία», αλλά τελικά δεν το κέρδισε κάνεις.

Τρέχοντας ο Καγιαλές να καλυφθεί και πριν προλάβει να φτάσει στο οχύρωμα του, μια βολή, εικάζετε από ένα Ιταλικό πλοίο, «θρυμματίζει» τόσο τον ιστό όσο και την βάση. Τότε συνέβη κάτι το απίστευτο, κάτι που μέχρι και σήμερα παραμένει μια ανεπανάληπτη πράξη πατριωτισμού. Ο Καγιαλές αρπάζει την σημαία, την φιλά ευλαβικά και αφού κάνει τον σταυρό του, εν μέσω σφοδρού βομβαρδισμού, προχωρά προς τους παρακείμενους βράχους και την ανυψώνει χρησιμοποιώντας, αυτή την φορά, το ίδιο του το κορμί ως ιστό.

Ξάφνου όλοι παγώνουν. Ο Κανεβάρο παρακολουθεί τα τεκταινόμενα με τα κιάλια από την ναυαρχίδα. Δεν το πιστεύει αυτό που βλέπει. Η σημαία κυματίζει και πάλι, αλλά αυτή την φορά έχει για ιστό έναν… επαναστάτη. Αμήχανος διατάζει άμεσα κατάπαυση του πυρός. Το στρατόπεδο δονείται από ζητωκραυγές και πανηγυρισμούς. Στο ελληνικό θωρηκτό «Υδρα» ψέλνεται ο εθνικός ύμνος. Ζητωκραυγές και χειροκροτήματα ακούγονται πλέον όχι μόνο από τα ελληνικά, αλλά και από τα ιταλικά και από τα γαλλικά πλοία.

Εικόνα: Μια καταπληκτική αναπαράσταση του ανδραγαθήματος του Σπύρου Καγιαλέ. Η φωτογραφία αποτελεί έργο του Ηλία Περγαντή.

Ο επικεφαλής του στόλου των Μεγάλων Δυνάμεων, ναύαρχος Κανεβάρο, γράφει πως, «Η ανύψωση της σημαίας με αυτόν τον τόσο ηρωικό τρόπο, αποτέλεσε μια στιγμή της ζωής μου που δεν θα λησμονήσω ποτέ». Το γεγονός του βομβαρδισμού προκάλεσε διεθνείς αντιδράσεις και το επεισόδιο της σημαίας έγινε θρύλος. Σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις φοιτητές έκαναν διαδηλώσεις, ενώ διανοούμενοι και πολιτικοί κατέκριναν τη στάση των Μεγάλων Δυνάμεων.

Ο Βενιζέλος συνέταξε έντονη διαμαρτυρία προς τους ναυάρχους, όπου διακήρυττε την αποφασιστικότητα των Κρητικών. Η επανάσταση πλέον είχε ξεσηκώσει όλη την Κρήτη. Όπως διηγήθηκε αργότερα ο ίδιος ο Ελευθέριος Βενιζέλος, που πρωτοστατούσε στα γεγονότα της εποχής, ο ναύαρχος Κανεβάρο του είχε πει, πως έμεινε «άναυδος από θαυμασμό για την ωραία αυτή και κατ’ εξοχήν ηρωική πράξη» του Καγιαλέ, που εκείνη ακριβώς την ημέρα νίκησε, στην κυριολεξία, την ευρωπαϊκή διπλωματία. Όχι μόνο γιατί προκάλεσε την άμεση παύση του βομβαρδισμού του Ακρωτηρίου, αλλά και την υποβολή, από τους ναυάρχους, ευνοϊκών εισηγήσεων προς τις κυβερνήσεις τους.

Η ανακήρυξη της Αυτονομίας.

Οι ευρωπαϊκές δυνάμεις είχαν αναπτύξει μεγάλη διπλωματική δραστηριότητα για να βρουν ένα σχέδιο κοινά αποδεκτό για τη λύση του κρητικού ζητήματος. Στις 6 Μαρτίου 1897 οι ναύαρχοι πήραν εντολή από τις κυβερνήσεις των χωρών τους να κηρύξουν την αυτονομία της Κρήτης υπό την επικυριαρχία του Σουλτάνου. Οι Κρητικοί απάντησαν ότι δεν δέχονται την αυτονομία αλλά μόνο την Ένωση, ενώ η «Πύλη» δήλωσε ότι θα ενέκρινε ως διοικητή της Κρήτης Τούρκο υπήκοο. Στο μεταξύ τα πνεύματα στην Ελλάδα είχαν οξυνθεί και πολλοί ζητούσαν την κήρυξη πολέμου εναντίον της Τουρκίας.

Το αποτέλεσμα του «ατυχούς» ελληνοτουρκικού πολέμου, επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την εξέλιξη του κρητικού ζητήματος. Η κυβέρνηση Ράλλη αναγκάστηκε να ανακαλέσει στις 21 Απριλίου τον Τιμολέοντα Βάσσο και το εκστρατευτικό σώμα από την Κρήτη. Κάτω από αυτές τις συνθήκες οι Κρητικοί, μετά από συνελεύσεις των ηγετών τους στους Αρμένους, στις Αρχάνες και στο Μελιδόνι, αναγκάστηκαν να δεχτούν την αυτονομία. Τα γεγονότα του Ηρακλείου, δηλαδή οι σφαγές και οι λεηλασίες τον Αύγουστο του 1898, έπεισαν τις Μεγάλες Δυνάμεις να λάβουν δραστικά μέτρα.

Εικόνα: Η σημαία της “Αυτόνομης Κρητικής Πολιτείας”. Αποτελούνταν από την Ελληνική σημαία, φέροντας ένα λευκό αστέρι σε κόκκινο φόντο που συμβολίζει την υποτέλεια της νήσου στον Σουλτάνο.

Μετά από τη σύγκλιση στρατοδικείου, 17 Τουρκοκρητικοί απαγχονίστηκαν, πολλοί φυλακίστηκαν και άλλοι εξορίστηκαν. Ο τουρκικός στρατός διατάχθηκε να εγκαταλείψει το νησί το Νοέμβριο του ίδιου έτους. Μαζί του έφυγε και ο μισός μουσουλμανικός πληθυσμός της Κρήτης, περίπου 40 χιλιάδες έποικοι. Έπειτα οι Μεγάλες Δυνάμεις συμφώνησαν τον τρόπο διοίκησης του νησιού, δηλαδή οι Ιταλοί θα είχαν υπό την κατοχή τους το νομό Χανίων, οι Ρώσοι το Ρέθυμνο, οι Άγγλοι το Ηράκλειο και οι Γάλλοι το Λασίθι. Επίσης αποφάσισαν να διορισθεί ως Ύπατος Αρμοστής της Κρήτης ο πρίγκιπας Γεώργιος Β΄, ο γιος του βασιλιά της Ελλάδας Γεωργίου Α΄.

Στις 8 Δεκεμβρίου ο Αβδούλ Χαμίτ Β’ αποδέχθηκε τη διεθνή απόφαση και στις 9 Δεκεμβρίου 1898 ο πρίγκιπας έφτασε στη Σούδα, όπου τον υποδέχτηκαν οι ναύαρχοι των Μεγάλων Δυνάμεων και ο κρητικός λαός με μεγάλο ενθουσιασμό. Έτσι αρχίζει μια νέα περίοδος για την ιστορία της Κρήτης, η περίοδος της «Κρητικής Πολιτείας», ενώ η διεκδίκηση της Ένωσης θα αφεθεί για ευνοϊκότερες εθνικές και διεθνείς συγκυρίες, που θα προκύψουν την 1η Δεκεμβρίου του 1913, όταν έπειτα από δυο Βαλκανικούς πολέμους και ποταμούς αίματος η Μεγαλόνησος θα περιέλθει στην αγκάλη της Μητέρας Πατρίδας.

Δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε πως με αυτήν την πράξη αυτοθυσίας του, ο Καγιαλές, ενσάρκωσε όλους εκείνους που βρήκαν μαρτυρικό θάνατο στο πέρας των «πικρών αιώνων της σκλαβιάς». Εκείνη την ημέρα, η «πυρφόρος» ελληνική ψυχή του «Σπύρου» ύψωσε την ελληνική σημαία εν ονόματι του Δασκαλογιάννη που ενώ είδε να γδέρνουν τον αδερφό του μπροστά στα μάτια του, γδάρθηκε και αυτός ζωντανός, του Ηγούμενου Γαβριήλ της Μονής Αρκαδίου που μαχόμενος ηρωικά προτίμησε να αυτοκτονήσει πάρα να πιαστεί αιχμάλωτος, του Δημήτριου Κουρμούλη που νεκρός όντας κατακρεουργήθηκε από τα μιαρά χέρια των «βεβήλων» και αφέθηκε άταφος να σαπίσει, αλλά και εν ονόματι τόσων και τόσων άλλων που δεν έζησαν να δουν την Κρήτη ελεύθερη και ενωμένη με την Μητέρα Ελλάδα. Πάνω από όλα όμως το έκανε, «Για του Χριστού την Πίστη την Αγία και της Πατρίδος την Ελευθερία»

«Ζητώ η μια και αδιαίρετος Ελλάς».

Πηγές:

  • Mανώλης Δετοράκης, «Eιδήσεις των αθηναϊκών εφημερίδων για τους Kρήτες πρόσφυγες της επανάστασης του 1897».
  • Γιάννης Παπιομύτογλου, «H εξαθλίωση του χριστιανικού πληθυσμού στην Κρήτη κατά τα έτη 1896-1898».
  • Ιωάννης Σκαλτσούνης, «Απομνημονεύματα αναφερόμενα εις την Αναγέννησιν της Κρήτης».
  • Ελευθέριος Πρεβελάκης, «Η Μεταπολιτευτική Επανάσταση στην Κρήτη 1895-1896».
  • Μανούσος Κούνδουρος, «Ημερολόγιον – Ιστορικαί και διπλωματικαί αποκαλύψεις».
  • Αρχεία εφημερίδων «Ακρόπολις», «Παλιγγενεσία» και «Πατρίς».
  • Γεώργιος Λιμαντζάκης, «Το Κρητικό Ζήτημα 1868-1913».
  • Θεοχάρης Δετοράκης, «Ιστορία της Κρήτης».

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected! Copyright @2020 Ιστορικές Μνήμες. All Rights Reserved.