Ελληνική Επανάσταση
Η Εθνεγερσία του του 1821 «μέσα από τα μάτια» του Σουλτάνου Μαχμούτ Β’.

Η Εθνεγερσία του του 1821 «μέσα από τα μάτια» του Σουλτάνου Μαχμούτ Β’.

Σχόλια του Ζησιμόπουλου Α. Κωνσταντίνου.

O Ηλίας Κολοβός, αναπληρωτής καθηγητής Οθωμανικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, ο Σουκρού Ιλιτζάκ είναι καθηγητής του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ και ο Μοχαμάντ Σχαριάτ-Παναχί, επίκουρος καθηγητής Οθωμανικής και Ισλαμικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, συντόμως, θα προχωρήσουν στην έκδοση ενός βιβλίου με τίτλο, «Οθωμανικά τεκμήρια για την Ελληνική Επανάσταση – Αυτόγραφα διατάγματα του Σουλτάνου Μαχμούτ Β΄ του έτους 1821» το οποιο είναι αποτέλεσμα ερευνητικού προγράμματος του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου, κατά τα έτη 2017-2020, και πρόκειται να εκδοθεί εντός του Μαρτίου 2021 από τις εκδόσεις Ε.Α.Π.

Μια τέτοια προσπάθεια δε θα πρέπει να μας αφήσει αδιάφορους, καθώς η ποικιλία των πηγών και τα αυτόγραφα κείμενα του Σουλτάνου των Οθωμανών, θα μπορέσουν να μας βοηθήσουν να καταλάβουμε καλύτερα «τις διεργασίες εκείνες που τον οδήγησαν να κάνει όσα έκανε», αλλά και να τα αντιπαραβάλουμε με τα γεγονότα της σημερινής εποχής. Διότι όπως είπε και ο Σουν Τζου, «Εάν γνωρίζεις τον εχθρό και τον εαυτό σου, δεν έχεις ανάγκη να φοβάσαι για το αποτέλεσμα ακόμα κι εκατό μαχών. Εάν γνωρίζεις τον εαυτό σου αλλά δεν γνωρίζεις τον εχθρό, για κάθε νίκη που θα κερδίζεις θα έχεις και μια ήττα. Εάν δεν γνωρίζεις ούτε τον εαυτό σου, ούτε τον εχθρό, θα νικηθείς σε κάθε μάχη».

Μια πρώτη εντύπωση.

Ο επίσημος Οθωμανός χρονικογράφος Σανί-ζαντέ αναφέρει ότι όταν ο Σουλτάνος Μαχμούτ Β΄ πληροφορήθηκε, αμέσως μετά την προσευχή της Παρασκευής 12 Μαρτίου 1821, τη «στάση» του «μιλλετιού των Ρωμιών», ενώ πλην μερικών εξαιρέσεων, εξέφρασε την οργή του και διέταξε τη γενική σφαγή όλων των Ρωμιών ραγιάδων. Ο Σανί-ζαντέ παραθέτει και έναν στίχο στα περσικά για να δικαιολογήσει τη στάση του Σουλτάνου. Μας παραθέτει λοιπόν πως, «Οι Σουλτάνοι που επιδιώκουν να επιτύχουν κάτι καλό, χύνουν πολύ αίμα».

Τα αυτόγραφα διατάγματα του Μαχμούτ Β΄ που δημοσιεύονται σε αυτό το βιβλίο αποκαλύπτουν επανειλημμένα την οργή του Σουλτάνου απέναντι στην έκρηξη της Ελληνικής Επανάστασης το 1821, τα συναισθήματά του, τη «χαρά» του, όταν για παράδειγμα ενημερώνεται για τις νίκες των Οθωμανών στρατηγών επί του Αλέξανδρου Υψηλάντη στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, όπου ο ίδιος αναφώνησε, «Δόξα στον Θεό, καταγάγαμε πολλές νίκες. Είθε ο Παντοδύναμος να ευλογεί τους μουσουλμάνους με νίκη και δόξα για πάντα», αλλά και την «απογοήτευσή» του για τις ήττες, όταν για παράδειγμα αναρωτιέται για τους Μονεμβασιώτες μουσουλμάνους που είχαν παραδώσει το κάστρο τους, «Γιατί δεν καταλήφθηκαν από έντονο ζήλο, όπως θέλω να κάνουν, ώστε να κατατροπώσουν τους άπιστους».

Γενικότερα, τα διατάγματα του Μαχμούτ Β΄ μας επιτρέπουν να μελετήσουμε τον ηθικό και διανοητικό κόσμο του Σουλτάνου που βρέθηκε αντιμέτωπος με την έκρηξη της Ελληνικής Επανάστασης, δίνοντας μας κατ’ αυτόν τον τρόπο την ματιά του «Άλλου» στα γεγονότα του ‘21. Επιπλέον, με βάση αυτά τα τεκμήρια μπορούμε να μελετήσουμε την αντίδραση στην έκρηξη της Ελληνικής Επανάστασης στο ανώτατο επίπεδο της οθωμανικής εξουσίας.

Η πολιτική της «γενικής κινητοποίησης».

Ο Σουλτάνος αντέδρασε στην έκρηξη της Ελληνικής Επανάστασης υιοθετώντας μαζί με τους ανώτατους αξιωματούχους του, μια πολιτική «γενικής κινητοποίησης» των μουσουλμάνων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, μέσα στο πλαίσιο ερμηνείας της φιλοσοφίας του Ιμπν Χαλντούν. Ειδικότερα, έκρινε απαραίτητο να εγκαταλειφθούν τα χαρακτηριστικά μιας διαβίωσης «αστικού τύπου», του λεγόμενου «hazariyyet», υπέρ της διαρκούς εγρήγορσης, ενός «bedeviyyet», δηλαδή κατά κυριολεξία υπέρ μιας πολιτικής «νέο-νομαδισμού», ώστε να επανέλθει το κράτος και η κοινωνία στο πρώτο στάδιο του δυναστικού κύκλου που είχε περιγράψει ο Ιμπν Χαλντούν.

Σε ένα από τα σχετικά διατάγματά του, που θα δημοσιευτεί στο βιβλίο, χρονολογούμενο γύρω στις 23 Μαρτίου 1821, ο Μαχμούτ Β΄ διακηρύσσει χαρακτηριστικά πως, «Ακόμη και οι άπιστοι έχουν διακρίνει τη νωθρότητα, την αδράνεια και την αδιαφορία των αξιωματούχων που υπηρετούν το κράτος και έχουν γίνει θρασύτατοι. Κάθε βεζίρης και αξιωματούχος γνωρίζει την κατάσταση, όμως δεν βλέπω ζήλο πουθενά. Γράψε εντολές και προειδοποίησε κάθε τάξη κρατικών υπαλλήλων. Εγώ έχω αφήσει την άνεσή μου για να τοποθετώ τις διαταγές μου στην κεφαλίδα κάθε υπομνήματος και να απαντώ χωρίς καθυστέρηση, και οι υπηρέτες και γραμματείς της Υψηλής Πύλης σπάνια έρχονται στη δουλειά μετά τις εννια το πρωί. Τίποτε δεν μπορούμε να καταφέρουμε έτσι. Δεν νοείται να ενδίδει κανείς διαρκώς στις απολαύσεις και να τον απασχολεί μόνο το ακριβό ντύσιμο και η καλοπέραση, γιατί αυτά θα είναι τα αποτελέσματα. Κάποιοι, διεφθαρμένοι, περιγελούν ο ένας τον άλλο και κάποιες τάξεις περιφρονούν άλλες, με διαρκείς αλληλοκατηγορίες και κουτσομπολιά, καλλιεργώντας τη νωθρότητα μεταξύ των μουσουλμάνων. Καλό θα είναι να αλλάξουν συμπεριφορά. Αν δεν υπακούσουν στη ρήση «όλοι οι πιστοί είναι αδέρφια» και παραμείνουν αδιάφοροι, αν τολμούν να καθυστερούν στη δουλειά τους ή φλυαρούν από δω κι από κει και υποτιμούν ο ένας τον άλλο, θα τους εκτελέσω χωρίς άλλη προειδοποίηση. Πρέπει ν’ ανοίξουν τα μάτια τους, η κατάσταση είναι άνευ προηγουμένου. Αφορά την ίδια την πίστη μας».

Από τη σκοπιά του σουλτάνου Μαχμούτ Β΄ και των βεζίρηδων και πασάδων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όπως δείχνουν τα τεκμήρια που θα δημοσιευτούν σε αυτό το βιβλίο, «δεν το χωρούσε ο νους» ότι οι «άτακτοι ραγιάδες» θα έπαιρναν τα όπλα το 1821 από μόνοι τους για να επαναστατήσουν ενάντια στο «Υψηλό Κράτος». Οι Οθωμανοί θεωρούσαν πως υποκινούνταν, είτε από τον Αλή Πασά, είτε από τους Ρώσους. Στα τέλη του 1821, εντούτοις, φαίνεται ότι είχαν πλέον αντιληφθεί ότι οι επαναστάτες ήταν πρόθυμοι να θυσιάσουν τις ζωές τους για να επικρατήσουν. Ένας από τους βεζίρηδες του Μαχμούτ Β΄ αναφέρει χαρακτηριστικά πως, «Οι στασιαστές άπιστοι του Μωριά θυσιάζουν τις κακόβουλες ζωές τους με την πρόθεση, ας μη δώσει ο Θεός ο «Ύψιστος», να αποκτήσουν τον πλήρη έλεγχο της χερσονήσου από τους μουσουλμάνους».

Η «κοινωνικής μηχανικής».

Το εγχείρημα «κινητοποίησης των μουσουλμάνων» μέσω της προσφυγής στη φιλοσοφία του Ιμπν Χαλντούν, που διατρέχει τα αυτόγραφα διατάγματα του σουλτάνου για το 1821, ένα εγχείρημα «κοινωνικής μηχανικής», θα μπορούσαμε να πούμε, δεν φαίνεται εντούτοις να απέδωσε στην πράξη. Τα επόμενα χρόνια, μεσούσης της Ελληνικής Επανάστασης, ο σουλτάνος Μαχμούτ Β΄ προχώρησε σε ένα ακόμα εγχείρημα «κοινωνικής μηχανικής», τη διάλυση του σώματος των γενιτσάρων, που η οθωμανική ιστοριογραφία ονομάτισε χαρακτηριστικά ως «Αίσιο Γεγονός».

Εν τέλει, τα γεγονότα της Ελληνικής Επανάστασης οδήγησαν σε ριζικό μετασχηματισμό τη συμβολαιακή σχέση της οθωμανικής κοινωνίας με την εξουσία. Στο εξής, ο σουλτάνος διεκδικούσε από τους υπηκόους του την απόλυτη υποταγή σε ένα συγκεντρωτικό κράτος, χωρίς να διαπραγματεύεται, όπως στο παρελθόν, τη θέση του καθενός μέσα στην αυτοκρατορία. Ιδανικά, στο εξής οι μουσουλμάνοι θα έπρεπε να είναι κι αυτοί πρόθυμοι, όπως οι επαναστάτες, να θυσιάζουν τις ζωές τους για το κράτος. Και ιδανικά, μάλιστα, οι στρατιώτες θα έπρεπε να προέρχονται από τουρκόφωνους πληθυσμούς, καθώς, όπως το έθετε ο Χουρσήτ Αχμέτ Πασάς από τα Γιάννενα το 1821, «κανείς δεν μπορεί να έχει εμπιστοσύνη στη φυλή των Αλβανών πια, πόσο μάλλον να τους αναθέσει κάποιο καθήκον».

Ο σουλτάνος Μαχμούτ Β΄, όπως αποκαλύπτεται μέσα από τα αυτόγραφα διατάγματά του, θεωρούσε ως αποστολή του να «σώσει την πίστη και το δοβλέτι» και σε αυτό το πλαίσιο, προχώρησε μετά το 1821 σε ριζικές μεταρρυθμίσεις, οι οποίες, μετά τον θάνατό του το 1839, γενικεύτηκαν, μένοντας γνωστές στην ιστοριογραφία ως Τανζιμάτ. Θα ακολουθήσει λοιπόν για την ιστορία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ένας «μακρύς» αιώνας ριζικών μετασχηματισμών, ώστε να εξελιχθούν, και στην «άλλη πλευρά», οι έννοιες της πατρίδας, του έθνους και του πολίτη που η Ελληνική Επανάσταση έθεσε στην ιστορική σκηνή της εποχής της στην ανατολική Μεσόγειο. Βέβαια όλα αυτά θα διεκπεραιωθούν «κολυμπώντας» μέσα από «ποταμούς αίματος».

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected! Copyright @2020 Ιστορικές Μνήμες. All Rights Reserved.