Σύγχρονος Κόσμος
Ιστορικές Φωτογραφίες (#1). Αντνάν Μεντερές: «Από το Αϊδίνι στο Ιμραλί».

Ιστορικές Φωτογραφίες (#1). Αντνάν Μεντερές: «Από το Αϊδίνι στο Ιμραλί».

Ο Αντνάν Μεντερές (Ali Adnan Ertekin Menderes) διέγραψε μια πορεία στην τουρκική πολιτική σκηνή, που σε πολλούς από εμάς που αρεσκόμαστε στους «ιστορικούς παραλληλισμούς», θα μοιάσει εξαιρετικά γνώριμη. Έχοντας υπάρξει αρχηγικό μέλος «ένοπλης συμμορίας», κατά την διάρκεια του «Ελληνοτουρκικού Πολέμου» (1919-1922), βλέποντας ενεργή δράση κατά την διάρκεια σφαγών, με κυριότερη αυτή 31 νεαρών χριστιανών προσκόπων στο Αϊδίνι, αμέσως μετά τον πόλεμο, ανδρώθηκε μέσα από τα σπλάχνα του «Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος», το γνωστό «C.H.P» (Τζε-Χα-Πε), στους κόλπους του οποίου έκανε και τα πρώτα του βήματα, μέχρι και την οριστική του διαγραφή, το 1945.

Πολιτικά «άστεγος» πλέον, ο Μεντερές αποφασίζει μαζί με τους Τζελάλ Μπαγιάρ (Celaleddin «Celal» Bayar), Φουάτ Κιοπρουλού (Fuat Koprulu) και Ρεφίκ Κοραλτάν (Refik Koraltan), επίσης διαγεγραμμένους από το C.H.P, να ιδρύσουν το «Δημοκρατικό Κόμμα» (Demokrat Partisi – D.P), με το οποίο θα κατορθώσει να πάρει μια σαρωτική νίκη στις εκλογές του 1950, καταλαμβάνοντας κατ αυτό τον τρόπο τον πρωθυπουργικό θώκο, ενώ στην θέση του «Προέδρου της Τουρκικής Δημοκρατίας» προκρίθηκε ο στενός του συνεργάτης και πρόεδρος του D.P, Τζελάλ Μπαγιάρ. Άμεσα μετά την ανάληψη της εξουσίας, ο Μεντερές θα έρθει σε ρήξη με το «Κεμαλικό» οικονομικό κατεστημένο της χώρας, ενώ το 1952 θα εντάξει την Τουρκία στο «Ν.Α.Τ.Ο» (North Atlantic Treaty Organization ), χωρίς ωστόσο την έγκριση της «Μεγάλης Τουρκικής Εθνοσυνέλευσης» (Turkiye Buyuk Millet Meclisi), γεγονός που θα προκαλέσει αναταραχή και ευρείες αντιδράσεις, οι οποίες ωστόσο γρήγορα πνίγηκαν μέσα στην «υποστήριξη» που ο ίδιος λάμβανε από τα χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα, λόγο της κοινωνικής του πολιτικής, εις βάρος του κράτους.

Ταυτοχρόνως, έχοντας την πλήρη στήριξη των Βρετανών, ακολούθησε στο «Κυπριακό» πολιτική η οποία επέτρεψε στην Τουρκία, που είχε παραιτηθεί σύμφωνα με τη «Συνθήκη της Λωζάνης» του 1923, παντός δικαιώματός της επί της Κύπρου, να ξαναμπεί στο παιχνίδι και να αποκτήσει «απαιτήσεις και δικαιώματα». Τελικά ο Μεντερές υπέγραψε εκ μέρους της Τουρκίας, μαζί με τον Υπουργό Εξωτερικών Φατίν Ρουστού Ζορλού (Fatin Ruştu Zorlu), τις «Συμφωνίες της Ζυρίχης και του Λονδίνου», τον Μάρτιο του 1959, με τις οποίες ιδρύθηκε η Κυπριακή Δημοκρατία, η οποία ωστόσο είχε ως «εγγυήτριες δυνάμεις» την Ελλάδα, την Βρετανία και φυσικά την Τουρκία.

Συν τοις άλλοις, δε θα πρέπει να ξεχνάμε πως ο ίδιος υπήρξε και ενορχηστρωτής του «πογκρόμ της 6ης και της 7ης Σεπτεμβρίου του 1955 στην Κωνσταντινούπολη, το οποίο στρεφόταν κυρίως κατά των Ελλήνων, των Αρμενίων, αλλά και των Εβραίων της Πόλης. Εκείνο λοιπόν το βράδυ, 57 άτομα δολοφονήθηκαν άγρια, ενώ διαπράχθηκαν πολλοί βιασμοί, εμπρησμοί, καταστροφές σπιτιών και επιχειρήσεων, με την ιστορία να καταγράφει αυτή την απίστευτη έκφραση βαρβαρότητας στις σελίδες της ως τα «Σεπτεμβριανά του ’55».

Εικόνα: Το άψυχο σώμα του Αντνάν Μεντερές αιωρείται στην αγχόνη. Πηγή φωτογραφίας: Shutterstock.

Παρ’ όλα αυτά, τα Σεπτεμβριανά σήμαναν και την αρχή του τέλους για τον αήθη αυτόν Τούρκο πολιτικό. Αντιλαμβανόμενος πως η κριτική που προερχόταν από το «C.H.P», αλλά και από το ίδιο του το κόμμα, θα τον συνέτριβε, η κυβέρνηση Μεντερές αντέδρασε εξαπολύοντας ένα τρομερό κύμα τρομοκρατίας εναντίων κάθε μορφής αντιπολίτευσης. Ωστόσο η εκτεταμένη λογοκρισία, οι φυλακίσεις δημοσιογράφων και τα οργανωμένα επεισόδια «αγανακτισμένων πολιτών» εναντίον ηγετών της αντιπολιτεύσεως, έφεραν τα αντίθετα αποτελέσματα καθώς το μόνο που κατάφεραν ήταν να ξυπνήσουν τον κοιμώμενο χωροφύλακα της Τουρκικής Δημοκρατίας, της ένοπλες δυνάμεις. Τελικώς, την 27η Μαΐου του 1960, ένα στρατιωτικό κίνημα, υπό τον στρατηγό Τζεμάλ Γκιουρσέλ (Cemal Gürsel) ανέτρεψε την κυβέρνηση και συνέλαβε τον Μεντερές, καθώς και εκατοντάδες στελέχη του «Δημοκρατικού Κόμματος».

Μετά την ανατροπή του, ο Μεντερές δικάστηκε, από το Ανώτατο Δικαστήριο της Τουρκίας, σε μια δίκη που διήρκεσε περισσότερο από δέκα μήνες και τελικά εξέδωσε μια απόφαση, κόλαφο κατά της τέως κυβερνήσεως. Εκτελώντας λοιπόν εντολές της στρατιωτικής χούντας που κυβερνούσε, το Ανώτατο Δικαστήριο έβγαλε μια απόφαση 1.600 σελίδων σύμφωνα με την οποία 15 ηγετικά στελέχη του καθεστώτος Μεντερές καταδικαζόντουσαν σε θάνατο. Μεταξύ άλλων, ο Μεντερές, καταδικάσθηκε και για την οργάνωση του ανθελληνικού πογκρόμ, ωστόσο, εκείνο που βάρυνε ώστε να καταδικασθεί εις θάνατον ήταν η κατηγορία για παραβίαση του τουρκικού συντάγματος. Πέραν του πρωθυπουργού, μεταξύ των καταδικασθέντων σε θάνατο περιλαμβάνονταν και ο πρόεδρος της Δημοκρατίας, Τζελάλ Μπαγιάρ, ο υπουργός εξωτερικών Φατίν Ζορλού, ο υπουργός οικονομικών Χασάν Πολατκάν (Hasan Polatkan), ο πρόεδρος και ο αντιπρόεδρος της Εθνοσυνέλευσης Ρεφίκ Κοραλτάν και Κιράζογλου, ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Εμίν Καλαφάτ (Emin Kalafat), ο κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος του κόμματος του Μεντερές, Μπαχά Ασκίτ και τρεις ακόμη βουλευτές του Δημοκρατικού Κόμματος.

Λίγες ώρες αργότερα, η «Επιτροπή Εθνικής Ενότητας» του καθεστώτος αποφάσισε να εκτελεστούν μόνο, ο Μεντερές, ο Φατίν Ζορλού και ο Χασάν Πολατκάν, με τους δυο τελευταίους να απαγχονίζονται την αυγή του Σαββάτου της 16ης Σεπτεμβρίου του 1961. Ωστόσο ο Μεντερές, πιστός στις συνήθειες κάθε τυράννου, αποφάσισε πως δεν θα έδινε αυτή την ευχαρίστηση στους «Κεμαλικούς», αποπειράθηκε να αυτοκτονήσει με υπνωτικά χάπια. Ωστόσο αυτή η προσπάθεια του απέβει άκαρπη και τελικά εκτελέστηκε δι’ απαγχονισμού, στις 14:21, στη νήσο Ιμραλί (Imralı), στα νότια της θάλασσας του Μαρμαρά, την 17η Σεπτεμβρίου του 1961. Καθώς αιωρούνταν άψυχος, πάνω στο στήθος του, μια ταμπέλα κρέμονταν απ’ τον λαιμό του αναγράφοντας τα εξής, «Προδότης, Παραβίαση του Συντάγματος». Αυτή ήταν η ιστορία του Αντνάν Μεντερές και είχε την μοίρα που η «φύση επιφυλάσσει σε κάθε τύραννο.

Πηγές:

  • Ανθή Γ. Λιμπιτσιούνη, «Το πλέγμα των ελληνοτουρκικών σχέσεων και η ελληνική μειονότητα στην Τουρκία, οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης της Ίμβρου και της Τενέδου».
  • Alfred de Zayas, «The Istanbul Pogrom of 6–7 September 1955 in the Light of International Law. Genocide Studies and Prevention».
  • Carter Vaughn Findley, «Turkey, Islam, Nationalism, and Modernity: A History, 1789-2007».
  • Σπύρος Βρυώνης, «Ο μηχανισμός της καταστροφής».
  • Erik Jan Zurcher, «Turkey: A Modern History».
  • Adnan Menderes, «Turkish Biography».
  • Νεοκλής Σαρρής, «Η άλλη πλευρά».

Leave a Reply

Your email address will not be published.

error: Content is protected! Copyright @2020 Ιστορικές Μνήμες. All Rights Reserved.